اين نام اولين بار در نظام آموزش و پرورش ايران مطرح شد و شامل سه سال تحصيل رسمى است که مرحلهٔ دوم آموزش همگانى ناميده شده است. به موازات دورهٔ راهنمائى تحصيلي، دورهٔ آموزش حرفه‌اى مقدماتى که طبق طرح مصوب پس از دورهٔ ابتدائى آغاز مى‌شد ايجاد گرديد. اين دوره، پس از توسعه در شهرستان‌ها، به‌ويژه در بخش‌هاى مختلف ايران، به‌تدريج تعطيل و از ساختار نظام آموزش و پرورش حذف شد.

سير مختصر تاريخى

در طرح اصلاح نظام آموزش و پرورش ايران در سال ۱۳۴۴ اولين بار در نظام آموزش و پرورش بعد از دورهٔ ابتدائي، دوره‌اى به‌نام ”دوره‌ٔ راهنمائى تحصيلي“ با عنوان مرحلهٔ دوم آموزش همگانى پيش‌بينى شد. اجراء اين دوره از سال تحصيلى ۱۳۵۰-۱۳۵۱ در سراسر کشور آغاز شد. مدت آن سه سال و گروه سنى ۱۱-۱۳ سال در اين دوره تحصيل مى‌کنند. در مورد علت اختصاص مرحلهٔ دوم تعليمات عمومى به دورهٔ سه سالهٔ راهنمائى تحصيلى آمده است (براى آگاهى بيشتر به کتاب اصول و فنون راهنمائى و مشاوره در آموزش و پرورش تأليف نگارنده مراجعه فرمائيد.):


امور راهنمائى از نظر تربيتي، خاص يک دورهٔ تحصيلى معين نيست و در نظام آموزش و پرورش نيز به اين اصل کلى توجه شده و آنچه موردنظر بوده است، وارد شدن مفهوم راهنمائى در آموزش و پرورش و لزوم توجه به تفاوت‌هاى فردى و فراهم‌ساختن زمينه‌ٔ بهره‌بردارى صحيح از استعداد‌ها است که در همه سطوح تعليمات رسمي، بايد مورد توجه قرار گيرد. از نظر تأکيد در مسئلهٔ شناخت استعدادها و لزوم راهنمائى نوجوانان، مرحلهٔ دوم تعليمات عمومي، از نظر شرايط رشد و ظهور استعدادهاى فردى براى مطالعات علمى و تربيتى در زمينهٔ هدايت نوجوانان، دورهٔ مناسبى است. بنابراين، اين دوره را راهنمائى تحصيلى ناميده‌اند.


قبل از تشکيل دورهٔ راهنمائى تحصيلى انديشهٔ شناخت استعدادها و علايق دانش‌آموزان و هدايت تحصيلى آنان در دورهٔ متوسطه مطرح بوده است و براى عملى ساختن اين فکر، کنفرانس‌هاى متعددى تشکيل شد و در آئين‌نامهٔ دبيرستان‌ها، مصوب تيرماه ۱۳۳۸ فصلى براى برنامهٔ راهنمائى در دبيرستان‌ها اختصاص يافت.


تشکيل پروندهٔ تحصيلى براى دانش‌آموزان، انتخاب دبيران باتجربه به‌عنوان دبير راهنما، انتخاب دو مدرسهٔ تجربى براى اجراء برنامهٔ راهنمائى به‌صورت آزمايشي، ايجاد کلاس‌هاى کارآموزى در زمينهٔ مشاوره و راهنمائى براى دبيران و تهيه تست‌هاى استانداردشده از مواردى بود که در کنفرانس‌ها و آئين‌نامه‌ٔ دبيرستان‌ها مورد توجه و تأکيد قرار گرفت. در سال ۱۳۴۴ ادارهٔ راهنمائى تحصيلى در ادارهٔ کل مطالعات و برنامه‌ها براى مطالعهٔ بيشتر و فراهم‌کردن زمينهٔ اجراء برنامهٔ راهنمائى در دبيرستان‌ها به‌وجود آمد. به‌منظور تهيه مقدمات اجراء برنامه راهنمائى برنامه‌ريزى دورهٔ راهنمائى تحصيلى که از مهرماه ۱۳۵۰ شروع مى‌شد، دفترکل آموزش راهنمائى تحصيلى تأسيس شد. پس از انقلاب اسلامى در دفتر مزبور تغييراتى داده شد و از سال ۱۳۷۰ امور مربوط به برنامه‌ريزى اين دوره با دفتر آموزش ابتدائى و راهنمائى تحصيلى است. خلاصهٔ وظايف دفتر کل آموزش راهنمائى تحصيلى در آغاز تأسيس عبارت است از:


- تهيهٔ شناسنامهٔ آموزش کودکستاني، ابتدائي، راهنمائى تحصيلى و دورهٔ عمومى بزرگسالان مناطق آموزش و پرورش کشور از نظر کمى و کيفى


- بررسى نيازمندى‌هاى مناطق آموزش و پرورش کشور به‌منظور توسعه و گسترش آموزش‌هاى مربوط از طريق اخذ اطلاعات لازم از سازمان پژوهش و برنامه‌ريزى آموزشى


- تهيه ضوابط لازم در مورد نقل و انتقال و انتخاب کادر آموزشى در سطوح آموزشى مربوط


- تأمين کادر آموزشى مورد نياز رشته‌هاى مختلف در سطوح آموزش مربوط از طريق تعيين و توزيع سهميه و تعيين محل خدمت در مناطق مختلف کشور


- برنامه‌ريزى در جهت شناخت استعدادها و هدايت تحصيلى دانش‌آموزان.


اين دفتر در تشکيلات ادارى استان‌ها و مناطق آموزشي، واحدهائى با عنوان واحد راهنمائى تحصيلى دارد که ارتباط ادارى دستگاه‌هاى ستادى را با مدارس راهنمائى برقرار مى‌کند.

مقررات آموزشى و امتحانى

در مدارس راهنمائى تحصيلى شهر و روستا نيز آئين‌نامه‌هاى مختلف آموزشي، امتحاني، انضباطي، هدايت تحصيلي، مالي، انجمن اولياء و مربيان و غيره وجود دارد. برخى از نکات مهم آئين‌نامه آموزشى و امتحانى عبارت است از:


۱. دانش‌آموزى در پايه اول دوره راهنمائى تحصيلى پذيرفته مى‌شود که تحصيلات دوره پنج‌ساله ابتدائى را گذرانيده باشد و گواهى لازم را ارائه دهد.


۲. مدت تحصيل در هر پايه در اين دوره حداکثر دو سال است.


۳. افرادى که بيش از دو سال مردود شوند مى‌توانند در دوره آموزش عمومى بزرگسالان که به موازات دورهٔ راهنمائى تشکيل مى‌گردد ادامه تحصيل دهند.


۴. استفاده از آئين‌نامه جهشى نيز در دوره راهنمائى امکان دارد، بنابراين دانش‌آموزان ممتاز در اين دوره در صورت تمايل و دارابودن شرايط مى‌توانند يک بار از اين آئين‌نامه استفاده کنند و دو پايه را، که معمولاً اول و دوم است، در يک سال بگذرانند.


۵. امتحانات پايه‌هاى اول و دوم به‌صورت داخلى و در پايه سوم به‌صورت نهائى برگزار مى‌شود.


۶. افراد بزرگسال مى‌توانند در امتحان جامع اين دوره شرکت کنند و سه سال دوره را يک بار امتحان دهند و گواهى پايان‌دوره دريافت نمايند.


۷. قرار است در سال تحصيلى ۱۳۷۷-۱۳۷۸ به‌صورت آزمايشى امتحانات ساليانه در دو نوبت انجام گيرد.