حوضه آبريز دشت لوت بسيار وسيع است و محدود آن قسمتى از استان‌هاى خراسان و سيستان و بلوچستان و کرمان را دربر مى‌گيرد. وسعت اين حوضه حدود ۱۷۵،۰۰۰ کيلومتر مربع يعنى کمى بيش از ۱۰/۱ مساحت کشور ايران است۱ا وجود وسعت زياد گرچه تحقيقات کافى در آن به‌عمل نيامده مع‌الوصف آنچه مشهود است از لحاظ کمبود آب‌هاى روان با بسيارى از حوضه‌هاى کوچک غربى و شمالى ايران و حتى با ساير حوضه‌هاى داخلى قابل مقايسه نيست. رودهاى عمده که به لوت وارد مى‌شوند نسبتاً زياد هستند که آب غالب آنها شور و دلتاى آنها کور مى‌باشد.


(۱رج‌الله محمودي: ”شبکه آب‌هاى روان دشت لوت“ نشريه مؤسسه جغرافياى دانشگاه تهران مرداد ماه سال ۱۳۴۹.


دشت لوت چاله‌اى است ناموزون به‌ وسعت تقريبى ۵۴ هزار کيلومتر مربع، عرض آن هرچه از شمال به‌سوى جنوب پيش مى‌رويم کاهش مى‌يابد، تا جائى‌که حداکثر در شمال ۲۴۰ کيلومتر حداقل حداقل در جنوب در حدود ۱۰۰ کيلومتر است. جهت اين دشت شمالى جنوبى است در داخل آن به‌طور پراکنده چاله‌هاى مستقل کوچک‌ترى وجود دارد که حوضه انتهائى رودها و مسيل‌هاى مجاور خود مى‌باشند و مهم‌ترين آنها جزءِ چاله‌هاى مرکزى گودنه - گوده مسلم در مشرق و چاله ريگان -چاله زنگى احمد در جنوب - و چاله تکاب در غرب مى‌باشند.


مشخصات حوضه آبريز دشت لوت را مى‌توان در کمى آب - دبى نامنظم - خشکى بسترها در بيشتر ايام سال - طغيان‌هاى ناگهانى در فصل سرد خلاصه نمود، که با توجه به شرايط آب و هوائى شبکه آب‌هاى روان در اين ناحيه از فقيرترين شبکه آب‌هاى روان در ايران است.


جزء رود شور بيرجند که تنها رود دائمى است و به چاله رود شور بيرجند در لوت مرکزى وارد مى‌شود، و تعدادى رود کوچک که آب آنها از چشمه‌ها تأمين مى‌گردد، باقى رودها و مسيل‌ها براى مدتى کوتاه آن‌ هم در فصل سرد آبدار مى‌شوند و گاهى هم ممکن است در طول چند سال آبى در بستر برخى رودخانه‌ها ديده نشود.

رودهاى حوضه شمالى

رود شور (بيرجند): رود شور يا بيرجند که در قسمتى از مسير به‌نام رود شاهرود ناميده مى‌شود تنها رود دائمى است که به چاله رود شور از چاله‌هاى مرکزى دشت لوت مى‌رسد.


حوضه آبگير اين رود وسيع از ارتفاعات شمال بيرجند تا دامنه‌هاى شرقى ارتفاعات کرمان گسترده شده است. اين رود و شعبات آن به‌علت عبور از طبقات نمکدار زمين، تلخ و شور بوده از نظر کشاورزى قابل استفاده نمى‌باشد.


رود شور که در عبور از بيرجند رود بيرجند ناميده مى‌شود در فصل سرد داراى آب و در تابستان خشک مى‌باشد. در مسير اين رود شاخه‌هاى چندى بدان مى‌رسد. بعد از آبادى خوسف Khosf به‌نام شاهرود ولى پس از اتصال با شعبه مهم رود گز رود شور ناميده مى‌شود.


رود شور در مسير خود شعبات مهمى از سوى غرب دريافت مى‌کند که به ترتيب از شمال به جنوب عبارت است از: رود هنار - رود ناى‌بندان - رود راور و شيرين‌رود مى‌باشند. خشک‌رود آب خود را از مسيل‌هاى ارتفاعات جنوبى بيرجند و همچنين از کوه‌هاى شمال شرقى دشت لوت دريافت مى‌کند و به چاله انتهائى رود شور (چاله رود شور بيرجند) مى‌رساند.

رودهاى حوضه غربى

در قسمت غربى دشت لوت چاله ممتد تکاب که حوضه انتهائى مسيل‌ها و رودهاى زيادى است قرار دارد. اين چاله آب‌هاى دامنه شرقى ارتفاعات کرمان و پاى‌ کوه‌هاى کناره غربى دشت لوت را به‌سوى خود مى‌کشاند. مهم‌ترين شبکه اين آب‌ها عبارت است از: رود درختنگان که رودى است دائمى و شاخه اصلى شبکه حوضه تکاب محسوب مى‌شود، ديگر رود سيرج - اندوجرد و رودهاى جفتان، رود کهنوج، رود کشيت، رود پشويه مى‌باشند، که برخى از اين رودها مستقيم و برخى ديگر ضمن‌الحاق با رود و مسيل‌هاى ديگر وارد چاله تکاب در غرب لوت مرکزى مى‌شوند.

رودهاى حوضه جنوبى

رود شورگز

حوضه آبگير اين رود با شعبات متعددى که دارد حدود ۵/۲ حوضه آبگير دشت لوت را تشکيل مى‌دهد. شعبات تشکيل‌دهنده آن در چاله‌هاى ريگان و لوت زنگى احمد به هم پيوسته به‌نام مسيل شورگز به چاله شورگز هامون مى‌رسد. شعبات عمده آن که عموماً در مناطق کوهستانى پر آب مى‌باشند عبارت است از: ته‌رود - رود پشت - رود نساء - رود شور و مسيل فهرج.

ته‌رود

رود دائمى است با ميزان آب کم که از دامنه جنوب غربى ارتفاعات کرمان سرازير شده از شمال شهر بم گذشته وارد چاله زنگى احمد مى‌شود.

رود پشت

دنباله ته‌رود است با مقدار آب کم که با رطوبت سالانه بستگى دارد، به چاله زنگى احمد مى‌رسد.

رود نساء

با شعبات متعدد آن يکى از رودهاى آبدار شبکه جنوبى چاله لوت است که از دامنه‌هاى شمالى جبال بارز سرچشمه مى‌گيرد و شاخه‌اى از آن به چاله ريگان وارد مى‌شود.

رود شور

از دامنه جنوب شرقى ارتفاعات جبال بارز سرچشمه گرفته به‌طور مستقيم به چالهٔ ريگان مى‌رسد. مسيلى که مازاد آب چاله ريگان را به‌سمت شمال مى‌برد چون از کنار آبادى شورگز مى‌گذرد به مسيل شورگز معروف است.


در مسيل شورگز تا چاله شورگز هامون چاله‌هاى آبدار شورکوچک و بزرگ وجود دارد که مهم‌ترين چاله آن ”مستوفى آب“۱ام دارد.


(۱ين نام از دکتر احمد مستوفى استاد دانشگاه و رئيس پيشين مؤسسه جغرافياى دانشگاه تهران است که در شناسائى لوت تحقيقات ارزنده‌اى انجام داده است.

مسيل فهرج

اين مسيل شاخه‌هاى پراکنده آب‌هاى دامنه شمال شرقى فاش کوه را جمع‌آورى نموده در قسمت عليا عزيزآباد نام دارد، چون از آبادى فهرج مى‌گذرد به‌‌نام مسيل فهرج به مسير خود ادامه مى‌دهد. قسمتى از مسيل فهرج از تپه‌هاى ماسه‌اى جنوب چاله‌هاى شرقى زنگى احمد گذشته به مسيل شورگز مى‌پيوندد.

رودهاى حوضه شرقى

در شرق لوت سه حوضه آبگير مستقل وجود دارد: حوضه گود ده سلم، حوضه گودنه، حوضه آب خزان و چاه نلى که حوضه انتهائى رودها و مسيل‌هاى بسيار زيادى در شرق مى‌باشند.

نخل آب

از ارتفاعات شمالى لوت سرچشمه مى‌گيرد و در جهت جنوب جريان دارد و در شرق لوت به‌نام رود شور به چاله گودنه مى‌ريزد.

رود شور

اين رود که از الحاق دو رود ميان طاق و رود بيشه تشکيل مى‌شود، از شمال لوت به‌سوى جنوب جريان داشته در شرق لوت به چاله گود ده سلم که چاله‌اى است پهن و ناموزون وارد مى‌گردد.

آب خزان و چاه‌نلى

در شرق لوت که به‌سوى چاله مرکزى جريان دارند در حاشيه شرقى لوت به چاله‌اى به همين نام وارد مى‌شوند.