در بررسى پديده‌هاى طبيعى و جغرافيائى پيرامون درياها که عامل اصلى اين پديده‌ها در مقام اول همان آب درياها است مى‌توان از جزاير و شبه‌جزاير و خليج و غيره نام برد که بر اثر پيشروى يا پسروى آب يا به‌عبارت ديگر کاهش و يا ازدياد آب و به‌جاى گذاشتن رسوبات در سواحل به‌صورت تضاريس نمايان مى‌گردند. جزاير عمده ايران را در خليج‌فارس مى‌توان برحسب اعتبار به‌شرح زير برشمرد:

جزيره هرمز

جزيره بيضى شکل هرمز که طول محيط آن حدود ۶۰۰۰ متر مى‌باشد در مدخل خليج‌فارس به‌فاصله ۸ کيلومترى بندرعباس قرار دارد. اين جزيره را به‌علت موقع جغرافيائى آن مجاورت با تنگه هرمز (گلوگاه خليج)۱ن را کليد خليج‌فارس مى‌دانند، همين موقعيت است که آن را از نظر سوق‌الجيشى و بازرگانى از اهميت خاصى برخوردار ساخته است. آلبوکرک دريا سالار پرتغالى در سال ۸۸۶ شمسى (۱۵۰۷ م) آن را تصرف نموده با ايجاد استحکامات نظامى بيش از يک قرن بر کرانه‌هاى خليج‌فارس تسلط داشته است و اين جزيره در سال ۱۰۰۱ شمسى (۱۶۲۲ م) در دوران شاه عباس صفوى از تصرف پرتغالى‌ها خارج گرديد هم‌اکنون آثار و خرابه‌هاى ابنيه و قلعه پرتغالى‌ها در شمال جزيره در نزديکى آبادى‌هاى فعلى ديده مى‌شود.


(۱نگه هرمز به عرض حداقل ۵۶ کيلومتر و به عمق حداکثر ۱۱۵ متر خليج‌فارس را به درياى عمان و بالعکس مرتبط مى‌سازد و روزانه بالغ بر ده‌ها کشتى بازرگانى و جهازات عظيم نفت‌کش از آن عبور مى‌کنند.


جزيره هرمز در وسط مرتفع شامل تپه و کوه‌هاى آتشفشانى و نمکى است بلندترين نقطه آن ۲۱۰ ارتفاع دارد، اطرف آن را جلگه‌هاى پست و هموارى پوشانده است، معادن خاک سرخ و نمک سفيد آن شهرت دارد. اشتغال عمده ساکنان اين جزيره استخراج خاک سرخ و نمک و همچنين صيد ماهى مى‌باشد.

جزيره خارک

خارک به طول تقريبى ۱۰ کيلومتر و عرض از ۴ تا ۵ کيلومتر جزيره‌اى است مرجاني، در ساحل خليج‌فارس، شمال غربى بندر بوشهر، که تا اين بندر حدود ۶۵ کيلومتر فاصله دارد. زمين‌شناسان پيدايش اين جزيره را در سطح دريا حدود ۱۴۰۰۰ سال تخمين زده‌اند. به‌مناسبت نزديکى به سواحل ايران از اهميت نظامى و بازرگانى خاصى برخوردار است.


نزديکى به منطقه نفت‌خيز گچساران و داشتن منابع نفت موجب شد از سال ۱۳۴۶ با ايجاد تأسيسات بندرى مجهز و لنگرگاه‌هاى مناسب جهت صدور نفت خام شهرت پيدا کند، هم‌اکنون براى صدور نفت گچساران لوله‌اى به‌ طول ۱۶۰ کيلومتر تا جزيره خارک کشيده شده که اين لوله از جزيره خارک به‌وسعت حدود ۳۱۵۰ مترمربع واقع در شمال جزيره خارک گذشته در حالى‌که قسمتى از لوله‌ها از زير آب‌هاى خليج‌فارس مى‌گذرد به جزيره خارک مى‌رسد.


جزيره خارک براى ايجاد لنگرگاه‌ها با مزاياى طبيعى و سواحل عميقى که دارد براى پهلو گرفتن نفت‌کش‌هاى اقيانوس‌پيما بسيار مناسب مى‌باشد خاصه آنکه قشر سنگى چون پشته‌اى که سطح جزيره را پوشانده در وسط جزيره به بلندى ۶۰ متر مى‌رسد و اين بلندى‌ها موجب مى‌شوند بندرگاه‌هاى شرقى خارک را در مقابل شدت جريان باد که در جهت شمال غربى و جنوب شرقى مى‌وزند محفوظ نگاه دارند. اگر کارشناسان امروز اين جزيره را به‌عنوان مرکز تأسيسات عظيم صدور نفت برگزيدند دريانوردان نيز در ادوار گذشته شرايط جغرافيائى و اقليمى خارک را مى‌شناختند و همواره از آن براى پهلو گرفت کشتى‌ها استفاده مى‌کردند. جزيره خارک عملاً زمين بارورى ندارد، جمعيت آن کم، بيشتر مردم به صيد ماهى و مرواريد و کار در تأسيسات نفتى و معدن سن اشتغال دارند۲.


(۲راى اطلاع بيشتر از جزيره خارک به نشريه ”جزيره خارک“ نوشته پرفسور گيرشمن از نشريات شرکت نفت ايران سال ۱۳۳۹ مراجعه شود.

جزيره قشم

اين جزيره در نزديکى تنگه هرمز بزرگ‌ترين (۲۶۲ کيلومتر طول محيط) و پرجمعيت‌ترين (حدود ۲۵،۰۰۰ نفر سکنه) جزيره خليج‌فارس است. سواحل آن اغلب مضرس و مناسب براى ايجاد لنگرگاه مى‌باشد. اطراف آن را کوه‌هاى آهکى فرا گرفته است. اراضى داخلى داراى چراگاه‌هاى مناسب احشام همچنين مستعد براى کشت و زرع و ايجاد باغات ميوه و نخلستان مى‌باشد. در اين جزيره معادن نمک و خاک سرخ يافت مى‌شود. ساکنان آن بيشتر به صيد ماهى و مرجان و مرواريد اشتغال دارند.

جزيره کيش

جزيره کيش (قيس) با وسعت حدود ۸۵ کيلومتر مربع بعد از قشم از ساير جزاير ايران در خليج‌فارس اهميت بيشترى دارد، قسمت اعظم مساحت آن مسطح و مستعد کشاورزى است داراى نخلستان‌هاى متعدد مى‌باشد ساکنان اين جزيره به زراعت و دامپرورى همچنين به صيد ماهى و مرواريد اشتغال دارند. آب مصرفى جهت کشت و شرب خود را از چاه به‌دست مى‌آورند. در اين جزيره در سال‌هاى اخير تأسيساتى به‌منظور جلب جهانگردان و سياحان داخلى و خارجى داير گرديد.

جزيره هنگام

اين جزيره با آبادى‌هاى کوچک چندى جمعاً به‌وسعت حدود ۵۰ کيلومتر مربع در جنوب جزيره قشم واقع شده داراى معادن نمک و خاک سرخ و سرب است صيد ماهى از اشتغالات عمده ساکنان آن مى‌باشد در اين جزيره براى هدايت و راهنمائى کشتى‌ها يک پايگاه نورافکن‌هاى دريائى تأسيس شده است.

جزيره لارک

به مساحت تقريبى ۸۳ کيلومتر مربع در جنوب هرمز واقع شده، عمق دريا در اطراف جزيره نسبتاً زياد مى‌باشد ارتفاعات آن نمکى و داراى معادن سنگ آهن است معيشت معدود ساکنان آن از راه پرورش دام و صيد ماهى مى‌باشد.

جزيره لاوان (شيخ شعيب)

به‌وسعت تقريبى ۱۲۰ کيلومتر مربع در شمال غربى جزيره کيش به‌فاصله ۱۸ کيلومترى ساحل قرار گرفته جمعيت آن کم بيشتر به صيد مرواريد اشتغال دارند. اين جزيره هم‌اکنون به‌واسطه عمليات شرکت نفت ايران لاوان اهميت پيدا کرده است.

جزاير تنب کوچک و تنب بزرگ

اين دو جزيره اولى خالى از سکنه و دومى با جمعيتى حدود ۱۵۰ نفر به‌فاصله ۱۲ کيلومتر از همديگر در جنوب جزيره قشم واقع شده‌اند عده معدود ساکنان تنب بزرگ از راه صيد ماهى و مرواريد امرار معاش مى‌کنند. در تنب بزرگ يک چراغ دريائى براى هدايت کشتى‌ها نصب مى‌باشد.

جزاير ابوموسى

به مساحت تقريبى ۲۰ کيلومتر مربع با مختصر کشاورزى در جنوب بندر لنگه واقع شده ساکنان قليل آن (حدود ۲۰۰ نفر) از طريق صيد ماهى و مرواريد ارتزاق مى‌کنند.

جزيره هندورابى

جزيره هندورابى به مساحت تقريبى ۳۶ کيلومتر مربع در ۲۸ کيلومترى جزيره کيش و جزيره سرى به وسعت تقريبى ۳۵ کيلومتر مربع در ۷۶ کيلومترى بندر لنگه از جزاير ايرانى ساحل خليج‌فارس مى‌باشند. در جزيره هندورابى حدود ۲۵۰ نفر و در جزيره سرى به‌طور تقريبى ۲۰۰ نفر سکونت دارند که ساکنان جزيره هندورابى با کمى کشاورزى بيشتر به صيد ماهى و مرواريد و ساکنان جزيره سرى به صيد مرواريد اشتغال دارند.