خليج‌فارس دريائى است با ژرفاى کم از آب‌هاى گرم و شور به‌وسعت حدود ۲۳۲،۸۵۰ کيلومتر مربع در جنوب۱ه بين ايران و شبه جزيره عربستان واقع شده و با درياى عمان وسيله تنگهٔ هرمز مربوط مى‌باشد. طول آن از دهانه اروند رود در شمال غربى تا تنگه هرمز در جنوب شرقى حدود ۸۰۵ کيلومتر (بنا به نوشته م.پ. پتروف حدود ۹۰۰ کيلومتر) مى‌باشد و عرض آن در منابع مختلف متفاوت ذکر شده به تفاوت بين ۵۶ تا ۲۸۸ کيلومتر است۲ عمق آن چندان زياد نيست حداکثر ژرفاى آن ۱۸۲ متر در رأس‌المسندم و حداقل ۳۰ متر در دهانه اروند رود مى‌باشد. تمام ضلع شمالى آن را سواحل ايران دربر گرفته است و در مساحت کمى از گوشه شمال غربى آن کشورهاى کويت و عراق قرار دارند.


(۱ين وسعت در کتاب ”مشخصات جغرافيائى طبيعى ايران ”نگاش م.پ. پتروف ترجمه گل گلاب سال ۱۳۳۳ حدود ۲۲۴ هزار کيلومتر مربع ذکر شده است.


(۲ز ”جغرافياى جهان“ انتشارات مؤسسه جغرافيائى و کارتوگرافى سحاب سال ۱۳۵۱.


نام خليج‌فارس - يک نظر اجمالى به موقع جغرافيائى خليج‌فارس با اين زائده کم‌عمق اقيانوس هند و پيشروى آن در سواحل سرزمين فارس به‌خوبى اصالت نام خليج‌فارس روشن مى‌شود و از زمان‌هاى بسيار قديم به‌نام درياى پارس يا خليج‌فارس ناميده مى‌شد. در يونان قديم به آن سينوس پرسيکوس Sinus Persicus مى‌گفتند. استرابو Strabo معروف به پدر جغرافيا (مقارن ميلاد مسيح) و بسيارى ديگر از مورخين يونانى اسامى ۴ دريا به‌نام‌هاى خليج روم (مديترانه امروزي) و خليج عربى (درياى سرخ امروزي) و خليج فارس و درياى خزر را در آثار خود ذکر کرده‌اند.


ابن‌الفقيه در کتاب البلدان (سال ۲۷۹ ه.ق) جهت اصالت اين مدعا مى‌نويسد منظور از دو دريائى که در آيات شريفه بيستم و بيست و يکم و بيست و دوم سوره مبارکه الرحمان قرآن مجيد آمده است درياى فارس و درياى روم بوده است. در کتاب مسالک‌الممالک (چاپ ۱۸۸۹ م.) که گوياترين اثر جغرافيائى است راجع به خليج‌فارس آمده است درياى فارس مشتمل است بر بيشتر حدود فارس. در کتاب معجم‌البلدان درياره درياى فارس آمده است که شعبه بزرگى است از درياى هند.


آنچه که مسلم است قرن‌ها است که آب‌هاى مجاور سرزمين جنوبى ايران يعنى از دهانه اروند رود (شط‌العرب) تا تنگه هرمز به اين نام شناخته شده چنانچه به زبان انگليسى Persian Gulf و به فرانسه Golfe Pesique و به ايتاليائى Golfe Persico و به عربى الخليج‌الفارسى ياد مى‌شود۱.


(۳راى اطلاع بيشتر رجوع شود به مقاله نگارنده تحت عنوان ”چند نکته درباره خليج‌فارس“ مجله دانشکده ادبيات دانشگاه تهران سال ۱۳۵۶.


مشخصات طبيعى - خليج‌فارس يکى از گرم‌ترين درياهاى خاورميانه مى‌باشد، درجه حرارت آب آن بالاترين درجاتى است که در آب‌هاى اين منطقه به ثبت رسيده است. شدت حرارت هواى خليج‌فارس در تابستان (مرداد ماه) گاهى به ۶۵ درجه سانتى‌گراد مى‌رسد. درجه حرارت آب‌هاى سطح آن در جنوب شرقى به ۳۵ درجه هم مى‌رسد. هواى خليج‌فارس در زمستان ملايم و درجه حرارت آب به‌طور محسوسى پائين مى‌آيد. در دى ماه که سردترين ماه‌هاى سال است تا ۸/۱۳ درجه سانتى‌گراد (در قسمت غربى خليج‌فارس) مى‌رسد.


جريان دريائى و جزر و مد در خليج‌فارس نامنظم است. طوفان‌هاى شديد کمتر اتفاق مى‌افتد اگر گاهى اتفاع افتد در ماه‌هاى زمستانى و مربوط به سرد شدن سيکلون‌ها مى‌باشد.


دوام اين طوفان‌ها چندان زاياد نيست و به‌ندرت از چند ساعت تجاوز نمى‌کند. از طوفان‌هاى شديدى که در خليج‌فارس اتفاق افتاده است در اکتبر ۱۹۲۵ بود که در بحرين ساحل جنوبى خليج‌فارس روى داد و به‌مدت ۱۰ ساعت طول کشيد و تقريباً تمام سطح خليج را تحت تأثير قرار داد و تلفات و ضايعات ۴۰ روزه شمالى حادث مى‌شود. اين خليج در بهار آرام‌تر از ساير فصول مى‌باشد.


زمان وقوع و مدت مد در خليج‌فارس به‌استثناءِ سواحل جنوبى آن (مانند کناره‌هاى بحرين و قطر) نامنظم است زمان مد (بالا آمدن آب) در شمال غربى ۱۴ ساعت پس از وقوع مد در تنگه هرمز جنوب شرقى مى‌باشد. جهت جريان‌هاى سطحى آب در زمستان از دهانه اروند رود در شمال غربى به‌طرف جنوب شرقى سپس از جنوب شرقى در امتداد سواحل ايران به طرف شمال غربى مى‌باشد.


شورى آب خليج‌فارس در فصل زمستان که واردات آب کم مى‌شود ۴۸ در ۱۰۰۰ است که در مقايسه با شورى آب اقيانوس هند که ۳۵ در ۱۰۰۰ و شورى آب درياى خزر که در قسمت‌هاى جنوبى تا ۱۴ در ۱۰۰۰ است اين نسبت زياد مى‌باشد، ولى در بهار که آب وارداتى افزايش مى‌يابد از شورى آن تا حدى کاسته مى‌شود، در مقابل هرگاه که واردات آب کاهش يابد اين شورى افزايش مى‌يابد. در کف خليج‌فارس برآمدگى‌هاى سنگى و مرجانى وجود دارد که محل صيد مرواريد مى‌باشد. در فلات قاره و در اعماق آب‌هاى خليج‌فارس مخازن و ميدان‌هاى وسيع نفتى قرار دارد که آن را از مناطق ثروت محسوب مى‌سازد و امروزه بر اثر استخراج نفت در پيرامون خليج‌فارس آن را از اهميت بازرگانى خاصى برخوردار ساخته است.


خليج‌فارس دريائى است آزاد که ايران را وسيله تنگه هرمز از طريق آب‌هاى اقيانوس هند با ساير آب‌ها و ممالک دنيا مربوط مى‌سازد. چون بر سر راه خطوط دريائى خاورميانه واقع شده از نظر سوق‌الجيشى نيز اهميت دارد. به موازات ساحل دريا رشته‌کوه‌هائى قرار دارند که در بعضى نقاط اين ارتفاعات به دريا منتهى مى‌شوند و گاهى هم از دريا دور شده دشت‌هائى بين دريا و ارتفاعات قرار مى‌گيرد. در قسمت شمال غربى در محلى که اروند رود وارد خليج‌فارس مى‌شود کناره‌هاى آن از يک رشته تضاريس به‌صورت جزاير و شبه‌جزاير از رسوبات دلتائى به‌وجود آمده‌اند و اين رسوبات که به‌تدريج وارد خليج مى‌شوند بر وسعت خشکى ساحل مى‌افزايند.