جهت استفاده از آب‌ها زيرزمينى از قنوات در بسيارى از نقاط ايران چاه‌هاى نيمه عميق (معمولي) و عميق نظير کشورهاى ديگر وجود دارد، که آب‌هاى آنها از چاه‌هاى نيمه عميق وسيله چرخ‌هاى دستى و از چاه‌هاى عميق از طريق تلمبه و پمپ به‌دست مى‌آيد.

چاه‌هاى معمولى يا نيمه عميق

در مناطق کم آب از زمان‌هاى بسيار قديم حفر چاه‌هاى نيمه عميق و معمولى متداول بوده است چون در گذشته استفاده از تلمبه و يا موتور معمول نبوده فقط از آب زيرزمينى کم‌عمق و نزديک سطح زمين مخصوصاً در نواحى که شيب خيلى کم بود و حفر قنات ميسر نبود استفاده مى‌شد، ولى با پيشرفت فن و تکنيک حفر چاه‌هاى عميق با وسايل مکانيزه و استخراج آب از طريق پمپ و تلمبه‌هاى رايج گرديد و هم‌اکنون در اکثر نقاط استفاده از چاه‌هاى عميق معمول و متداول است.


براى بالا آوردن آب از چاه‌هاى کم‌عمق در بسيارى از نقاط دورافتاده کشور از چرخ استفاده مى‌شود، به اين ترتيب که چرخ را بالاى چاه روى دو ستون يا ديوارى قرار مى‌دهند به‌دور چرخ طنابى قرار دارد، که يک‌طرف آن به يک دلو و طرف ديگر به يک حيوان (غالباً گاو) بسته است دو را با طناب به چاه مى‌فرستند، پس از آنکه دلو به آب رسيد و از آب پر شد، حيوان در زمين شيب‌دارى از چاه دور مى‌شود در نتيجه طناب با دلو به‌کمک حرکت چرخ بالا کشيده مى‌شود، دلو پر از آب پس از بالا آمدن در مجارى و کانال‌هاى خاصى خالى مى‌گردد.


براى فرستادن دوباره دلو به چاه حيوان در همان مسير برمى‌گردد و به چاه نزديک مى‌شود و دلو به چاه فرستاده مى‌شود اين جريان تا رفع نيازمندى آب ادامه مى‌يابد. چون عموماً اين نحو بالا آوردن آب وسيله گاو صورت مى‌گيرد به اين چاه‌ها (گاو چاه) مى‌گويند.


آبدهى اين چاه‌ها بسيار کم بوده و دبى متوسط آن از ۲ ليتر در ثانيه تجاوز نمى‌کند، وانگهى از اين مقدار هم در تابستان قسمت مهمى تبخير مى‌شود يا در مجارى تا کشتزارها فروکش مى‌کند. چنانچه هزينه مزد کارگر و نگهدارى گاو و ساير هزينه‌ها در مقابل ميزان بهره‌گيرى از آب قرار گيرد، فعاليت اين قبيل چاه‌ها از نظر اقتصادى مقرون به صرفه نخواهد بود۱.


(۱ستفاده از گاو چاه که سفره‌ آبى نزديک به سطح زمين را مورد بهره‌بردارى قرار مى‌دهد بيشتر در فلات نيمه‌خشک ايران معمول و متداول است و در کشاورزى سنتى بعضى‌ها آب خود را از طريق گاو چاه تأمين مى‌کنند و مصرف آن بيشتر براى صيفى‌کارى و کشت سبزيجات مى‌باشد و بازدهى آب آن کافى براى کشت‌هاى وسيع نمى‌باشد.


گرچه هنوز در بسيارى از نقاط ايران بهره‌گيرى از آب گاو چاه‌ها معمول و متداول است، ولى به‌تدريج از توسعه آن کاسته مى‌شود و احداث چاه‌هاى عميق و استفاده از موتور و پمپ جايگزين آن مى‌گردد.


تعداد چاه‌هاى نيمه‌عميق در مناطق مطالعه شده کشور حدود ۴۳،۴۱۶ حلقه و آبدهى سالانه آن به‌طور تقريب معادل ۲/۴ ميليارد متر مکعب برآورده شده است که از اين تعداد حداکثر آن حدود ۱۶،۹۴۲ حلقه در حوضه درياى خزر و حداقل آن ۳۴ حلقه در جزاير خليج فارس و بحر عمان قرار دارد( سالنامه آمارى کشور سال ۱۳۵۶. ) .


گاو چاه
گاو چاه