نقشه‌هاى ژئومرفولوژي، اشکال مختلف سطح کره زمين و فرآيندهاى تشکيل‌دهنده آنها يعنى محصول عملکرد نيروهاى ژئوديناميک درونى و بيرونى را بر روى اين سطح نشان مى‌دهند. به‌عبارت ديگر نقشه‌هاى ژئومرفولوژى عملکرد برآيند نيروهاى ژئوديناميک درونى و بيرونى بر روى پوسته کره‌زمين را که همان کره ناهموارى ”Reliefsphare“ مى‌باشد. نمايش مى‌دهند. نقشه‌هاى ژئومرفولوژي، مورفوگرافى و مورفومترى اشکال سطح زمين و به‌ويژه مورفوژنر و مورفوديناميک حاکم بر آن اشکال را گويا مى‌کنند.


باتوجه به اينکه شناسائى و گويا کردن مورفوژنر و مورفوديناميک در حقيقت لازمه هرگونه برنامه‌ريزى عمرانى مى‌باشد، بنابراين تهيه نقشه‌هاى ژئومرفولوژى حائز اهميت بسيار زياد است. شکى نيست که تهيه اين نقشه‌ها در رابطه با مقياس و وسعت منطقه مورد مطالعه با مشکلاتى توأم خواهد بود. به‌عنوان مثال براى تهيه نقشه ژئومرفولوژى يک منطقهٔ معين بايستى از ابزارهاى گوناگونى از قبيل نقشه‌هاى توپوگرافي، زمين‌شناسي، عکس‌هاى هوائى و ماهواره‌اي، کارهاى ميداني، تحليل‌هاى آزمايشگاهى و نيز از مطالعاتى که تاکنون درباره آن منطقه انجام گرفته است، استفاده شود.


محققان علوم جغرافيا و زمين‌شناسى به‌خوبى به اين امر واقف هستند که انجام مطالعات ميدانى و به‌کار گرفتن ابزارهاى تحقيقاتى نامبرده، جهت تهيه نقشه کشور پهناورى مانند ايارن مستلزم صرف زمان طولانى است. به‌نظر مى‌رسد که وجود مشکلات مذکور بوده است که تاکنون کشور ما را از داشتن چنين نقشه‌هاى با اهميتى محروم ساخته است. خوشبختانه اولين گام در حل مشکلات فوق برداشته شد و براى نخستين‌بار نقشه ژئومرفولوژى ايران (با مقياس ۱:۲،۵۰۰،۰۰۰) در زمره مجموعه‌اى از نقشه‌هاى منطقه خاور نزديک (موقعيت ارتفاعى سطوح دشتي) در دانشگاه توبينگن آلمان (۱۹۹۰) به‌وسيلهٔ دکتر محمدرضا ثروتى و با همکارى دو تن از ژئومورفولوگ‌هاى دانشگاه ورتزبورگ، آقايان پروفسور بوشه و پروفسور گرونرت تهيه و منتشر گرديد. اين نقشه با استفاده از نقشه‌هاى توپوگرافي، زمين‌شناسي، عکس‌هاى هوائى و ماهواره‌اي، مقالات و کتب محدود دربارهٔ ژئومرفولوژى ايران و تا حدودى مطالعات روى زمين تهيه گرديد.


خوشبختانه متعاقب چاپ نقشه مذبور در آلمان، با استقبال و علاقه‌اى که مسئولان محترم سازمان جغرافيائى نيروى مسلح نشان دادند، اين نقشه توسط دکتر ثروتى به‌فارسى ترجمه شد و در سازمان يادشده چاپ و منتشر گرديد. به طورى‌که هم‌زمان با برگزارى دومين سمينار نقشه‌برداري، دورسنجى و علوم جغرافيائى در سال ۱۳۷۰ آماده توزيع گرديد.


در اين نقشه اشکال و عوارضى به‌شرح زير مشخص شده‌اند:


۱ . اشکال مربوط به سطح هموار:

تحت عنوان اشکال مربوط به سطح هموار، سطوح دشتى و موقعيت ارتفاعى آنها، از قبيل پديمنت، مخروط‌افکنه‌ها، گلاسي، سطوح ميان‌کوهى و بستر دره‌هاى عريض نمايش داده شده‌اند. (به نقشه‌هاى ژئومرفولوژى ايران مقياس ۱:۲،۵۰۰،۰۰۰ مراجعه شود).


- موقعيت ارتفاعى سطوح دشتي؛

- مناطقى که اغلب فعاليت مخروط‌افکنه‌اى دارند؛

- سطوح فرسايشى در رسوبات جابه‌جا شده (به‌وسيلهٔ فعاليت تکتونيکي) - ميو - پليسون کوير بزرگ؛

- ناهموارى‌هاى ناشى از فرسايش بادى - آبى در کوير لوت، جهت ياردانگ‌ها؛

- منطقهٔ تپه‌هاى ماسه‌اي، بعضاً داراى جهت؛

- سطوح نمکى - رسى کويرها و سطوح سولنچاک سواحل درياچه‌ها؛

- پوستهٔ نمکى کويرها؛

- جلگهٔ ساحلي، بعضاً مردابى و باطلاقي، در سواحل جنوبى به‌طور محلى توأم با درخت حرّا؛۱


(۱نطقهٔ تحت تأثير جزر و مد که در جلوى ساحل هموار واقع شده است (سواحل جنوبي)


۲. اشکال مربوط به مناطق کوهستانى و تپه ماهوري:

- تپه ماهورها، فلات‌هاى بريده شده و بدلندها تا ارتفاع تقريباً ۵۰۰ متر مشرف به اطراف؛

- منطقهٔ تپه‌هاى لسي؛

- کوه‌هاى کم‌ارتفاع يا کوه‌هاى منفرد تا ارتفاع تقريباً ۵۰۰ متر مشرف به دشت‌هاى اطراف خود؛

- مناطق کوهستانى با ارتفاع بيش از ۵۰۰ متر، مشرف به دشت‌هاى اطراف؛

- عوارض طاقديسى جنوب سلسله جبال زاگرس؛

- خط‌الرأس‌هاى مناطق کوهستانى با ارتفاع کمتر و بيشتر از ۳۰۰۰ متر؛

- آتشفشانى نوع استراتو؛

- کالدرا؛

- مخروط‌هاى آتشفشانى کوچک و کراترها؛

- گنبد نمکي، بعضاً توأم با يخچال‌ نمکي؛

- فرم فرو ريخته بر روى گنبد نمکى که تحت‌تأثير انحلال قرار گرفته؛


۳. ساير اشکال؛

- ساحل هموار، پلاژ؛

- ساحل ناهموار، فالز؛

- پرتگاه با شيب تند؛

- تراس‌هاى وسيع رودخانه‌اى و دريائي؛

- مناطق تحت تأثير يخبندان زمان حاضر و پليستوسن، حد برفى زمان حاضر تقريباً ۴۰۰۰ متر؛

- يخبندان تأييدشده (در پليستوسن) در ارتفاعات بيش از ۴۰۰۰ متر، آثار زبانه‌هاى يخى (مورن) تا ارتفاع ۲۰۰۰ مترى بالاتر از سطح دريا مشاهده شده است؛

- سنگ‌هاى کربناتى با پديده‌هاى مختلف کارستي؛

- دره‌هاى V شکل و يا از نوع کانيون؛

- گسل کوير بزرگ (درونه)؛

- روراندگى زاگرس (جهت صحيح دندانه‌هاى علامت روراندگي، عکس جهت نشان داده شده روى نقشه يعنى درجهت شمال شرق است.

عوارض ديگر

- رودخانه‌هاى دائمى

- رودخانه‌هاى فصلى يا موقتى

- دلتا

- خط تقسيم آب اصلى

- درياچه با آب شور

- درياچه داراى آب شيرين، سد

- نقاط ارتفاعى براى مناطق کوهستانى - تپه‌اي، دره‌ها و سطوح هموار

- جاده، خيابان

- محل مسکوني، شهرها بدون تقسيم‌بندى

- مرز بين‌المللى


بايد متذکر شد که نقشهٔ ژئومرفولوژى ايران خالى از نقص نيست. اميد است که در آينده با مطالعات ميدانى بيشتر و دسترسى به دانش و تجارب ساير همکاران ارجمند، نقشهٔ مزبور کامل‌تر و با مقياس بزرگ‌تر تهيه گردد.