چاه‌هاى عميق

چاه‌هاى عميق با تکنيک پيشرفته حفر مى‌شود و شناخته شده‌ترين روش متداول استفاده از آب‌هاى زيرزمينى است. حفر اين چاه به‌وسيلهٔ دستگاه‌هاى حفارى انجام مى‌شود. لازم است مطالعات هيدرولوژى و زمين‌شناسى و احداث چاه‌گمانه در حفر اين چاه‌ها ملحوظ شود. اين چاه‌ها عموماً با مطالعات دقيق حفر شده و از لايه‌هاى آبدار زمين که کميت و کيفيت مناسبى دارند، بهره مى‌برد. زيرا به‌وسيلهٔ لوله‌گذارى از لايه‌هائى که مناسب تشخيص داده شده، آب استخراج مى‌شود. روش‌هاى حفر اين چاه‌ها نسبت به ساختمان زمين تکنيک موجود فرق مى‌کند و با روش‌هاى مختلف نسبت به ايجاد آنها اقدام مى‌نمايند.۱


(۱وش‌هاى حفر چاه‌هاى عميق:


a - Drilling and sanp with cable tool rigs and rariations.
b - Drilling and rariation with direct circulation rotary Rigs.
c - Air rotary Drilling.
d - Drilling and sa sampling with Reverse circulation Rotary Drills.
e - Other Drilling Methods.


چاه‌هاى نيمه‌عميق
چاه‌هاى نيمه‌عميق

ساختمان چاه عميق با چاه‌هاى نيمه‌عميق کاملاً، متفاوت است. در اين چاه‌ها موتور مولد نيرو (الکتريکى يا ديزلي) عموماً در سطح زمين مستقر است. نيروى توليد شده به‌وسيلهٔ جعبه دنده و يا واترپمپ به شفت، در داخل لوله (کالمن) که درون چاه حفر شده به‌کار گذاشته شده متصل مى‌گردد توربينى که در انتهاء شفت قرار دارد به چرخش درآمده و آب با شدت به سمت بالا و در نهايت به سطح زمين انتقال مى‌يابد. از ويژگى‌هاى چاه‌هاى عميق، استفاده از آب‌هاى اعماق زياد است. مثلاً در سفيدآب محمدآباد و ابوزيدآباد در شرق کاشان، چاهى به عمق ۱۸۰ متر حفر شده که به‌وسيلهٔ يک موتور ديزلى بسيار قوى از آن آب استخراج مى‌شود.


در سال‌هاى اخير چاه‌هاى عميق در سطح وسيعى به‌منظور تأمين آب کشاورزى در روستاها و تأمين آب شهرها، در کشور متداول گرديده و اين خود عامل متروک شدن چاه‌هاى نيمه عميق و قنوات شده است و اغلب نيز سبب پائين رفتن سطح آب مى‌شود. در اکثر روستاها هر چند سال يکبار چاه‌هاى عميق را کف‌کنى مى‌کنند تا عمق چاه افزايش يابد. طبيعى است که افزايش عمق چاه‌ها تا حدودى امکان‌پذير است ولى بعد از آن، چاه متروک خواهد شد و سرمايه‌گذارى‌هاى انجام شده قطعاً زايل مى‌شوند. مثلاً در منطقهٔ بادرود نظنز عمق چاه‌هاى عميق در بدو حفر در حدود ۷۰ يا ۸۰ متر بوده که در سال‌هاى اخير با کف‌کنى‌هاى انجام شده تا حدود ۱۵۰ متر افزايش يافته است. نظير اين منطقه را در سطح کشور به کرّات مى‌توان مشاهده کرد. لازم است براى جلوگيرى از مرگ روستاهائى که بقاء آنها در گرو چاه‌هاى عميق است، اقدامات لازم به‌عمل آيد.


نگهدارى چاه‌هاى عميق در مناطق روستائى با مشکلات عديده‌اى همراه است؛ ولى لازم است که براى حفظ آن‌ها چاره‌انديشى شود.


تا سال ۱۳۶۲ (در مناطق روستائي)، ۲۴،۲۱۰ حلقه چاه گزارش شده است که خراسان با ۵۴۹۴ حلقه در مقام نخست‌ و اصفهان، کرمان و تهران با ۳۷۷۳، ۲۹۴۹ و ۲۵۰۴ حلقه در مقام‌هاى بعدى قرار دارند. در استان‌هاى ايلام و گيلان استفاده از چاه‌هاى عميق چندان متداول نيست.

چاه‌هاى آرتزين

چاه‌هاى آرتزين عموماً در ارتباط با ساختمان زمين حادث مى‌شود. بدين معنى که وقتى يک لايه آبدار بين دو لايهٔ غيرقابل نفوذ محصور شود، بر اثر فشار آب در قسمت‌هاى بالا و براساس خاصيت ظروف مرتبط، آب در قسمت‌هاى پائين تحت‌فشار، فوران مى‌کند. اين چاه‌ها گاهى به‌صورت چشمه و گاهى به‌صورت چاه‌هاى آرتزين بارز و گاهى در اثر حفر چاه دستى و يا عميق حادث مى‌شود. تعداد اين چاه‌ها در ايران بسيار محدود است و حتى براى عدهٔ زيادى از مردم شناخته شده نيست. در سال‌هاى اخير با حفر چاه‌هاى عميق در انتهاء دلتاى حبله‌رود گرمسار در حاشيهٔ کوير تعدادى از چاه‌هاى عميق تبديل به چاه آرتزين شده‌اند، به‌ نحوى که بدون استفاده از موتور با الکتروپمپ، آب در اثر فشارى که از قسمت‌هاى شمالى وارد مى‌آيد فوران مى‌کند و يا با فشار کم جارى مى‌شود. همچنين در منطقه حومهٔ شهر مرند، حدود ۲۲ حلقه چاه آرتزين با مجموع آب ۳۱۲ ليتر در ثانيه گزارش شده است. (آذر، کرمانشاهى ”بررسى ويژگى‌هاى جغرافيائى با تأکيد بر منابع آبي“ رساله چاپ نشده، ۱۳۶۸)


پراکندگى چاه‌هاى آرتزين در کشور بسيار ناهمگن است. در مجموع ۱۴۴۳ حلقه چاه آرتزين به‌وسيلهٔ جهاد سازندگى گزارش شده که از اين تعداد چاه حدود ۵۰% در استان مازندران قرار دارد و استان‌هاى آذربايجان شرقى و آذربايجان غربى با ۱۹۴ و ۱۳۰ حلقه، مقام‌هاى بعدى را به خود اختصاص مى‌دهند.

چشمه‌ها

ظهور آب‌هاى تحت‌الارض در سطح زمين را چشمه مى‌نامند. چشمه وقتى به‌وجود مى‌آيد که لايه‌هاى آبدار زمين با سطح زمين برخورد کند يا با لايه‌هاى نفوذپذيرى که به سطح زمين منتهى مى‌شود، تماس داشته باشد. عوامل زمين‌شناسى و ژئومرفولوژيکى مختلفى ممکن است در ايجاد چشمه‌ها مؤثر باشد. چشمه‌ها در ايران بيشتر در مناطق کوهستاني، در ميان دره‌ها و در بستر رودخانه‌ها و در انتهاء دلتاهاى رودخانه، ظاهر مى‌شود و در صورتى که آب آنها دائمى باشد، گاهى منشاء تشکيل اجتماعات انسانى و پيدايش روستاها نيز مى‌شود.


چشمه‌ها به‌طور وسيعى در سطح کشور گسترده است و برخى از اين چشمه‌ها از آنچنان آبى برخوردار است که ده‌ها روستا را مشروب مى‌کند و موجب پيدايش منظومه‌هاى روستائى مى‌شود. مانند چشمه‌ على در دامغان، چشمهٔ فين در کاشان و چشمهٔ شهميرزاد در سمنان و غيره. چشمه‌ها با توجه به منبع تغذيه به دو صورت دائمى و فصلى در کشور شناخته شده‌اند. در مجموع ۷۷،۸۸۹ چشمه در ايران گزارش شده که ۵۸،۷۸۰ چشمه دائمى و ۱۹،۱۰۹ چشمه به‌صورت فصلى است. استان زنجان با ۷۲۲۹ چشمهٔ دائمى بالاترين تعداد چشمه دائمى را در سطح کشور دارا است و استان‌هاى خراسان، آذربايجان شرقى و کردستان به‌ترتيب با ۵۴۵۹، ۵۳۷۳ و ۴۸۰۷ چشمه در رديف‌هاى بعدى قرار دارند.


چشمه‌ها مناسب‌ترين منابع آبى در روستاهاى کشور محسوب مى‌شوند و کم‌ترين هزينه را جهت بهره‌بردارى دربر دارند.