توزيع جمعيت در روستاهاى ايران

توزيع جمعيت در روستاهاى ايران به‌هيچ ‌وجه يکسان نيست و عوامل متعدد جغرافيائى چون توپوگرافي، اقليم، نوع خاک، ميزان آب، نوع معيشت، فرهنگ و... در پراکندگى آن مؤثر است.


به‌طور کلى روستاهاى غرب ايران پرجمعيت‌تر از روستاهاى شرقى مى‌باشند. همچنين هر چه از شمال به جنوب حرکت کنيم از تعداد جمعيت روستاها کاسته مى‌شود. به‌عبارتى هر چه از مناطق معتدل و مرطوب به‌سوى مناطق گرم و خشک و بيابانى برويم، فاصله آبادى‌ها بيشتر و ميزان جمعيت آنها کاهش مى‌يابد.


تغييرات جمعيت شهرى و روستائى طى دوره‌هاى سرشمارى
تغييرات جمعيت شهرى و روستائى طى دوره‌هاى سرشمارى

ميانگين جمعيت روستاهاى ايران که در سال ۱۳۳۵ بيش از ۲۶۰ نفر بوده به‌دليل عواقب اصلاحات ارضى و تأثيرات ناشى از افزايش عددى روستاها، در سال ۱۳۴۵ به ۲۳۰ نفر کاهش يافته است. اين رقم در سال ۱۳۵۵ به ۲۶۸ و در سال ۱۳۶۵ به‌دليل افزايش بى‌رويه جمعيت به ۳۴۷ نفر رسيد. در سال ۱۳۷۰ نيز به حدود ۳۹۰ نفر بالغ شده است.


نگاهى به جدول توزيع جمعيت در طبقات مختلف روستاها، بيانگر اين حقيقت است که سير تحولات اندازه جمعيتى روستاها، گرايش و روستاهاى کوچک به سوى تبديل شدن به روستاهاى پرجمعيت و شهرک‌ها را در برداشته است، به‌گونه‌اى که نبست روستاهاى بالاى يکهزار نفر که در سال ۱۳۳۵، يک‌چهارم کل روستاها بوده به بيش از يک‌سوم در حال حاضر رسيده است.

جدول توزيع جمعيت روستا براساس طبقه‌بندى جمعيت آنها (۱۳۴۵)

شرح تعداد روستا درصد جمعيت به هزار درصد متوسط
جمعيت
۴۹ - ۰ نفر ۲۰،۸۵۰ ۳۱/۴ ۴۳۵ ۲/۸ ۲۱
۲۴۹ ـ ۵۰ نفر ۲۷،۴۶۴ ۴۱/۳ ۳۵۴۸ ۲۳/۲ ۱۲۹
۹۹۹ ـ ۲۵۰ ۱۵،۷۲۹ ۲۳/۷ ۷۲۹۵ ۴۷/۶ ۴۶۴
۲۴۹۹ ـ ۱۰۰۰ نفر ۲۰۸۷ ۳/۱ ۳۰۱ ۱۹/۷ ۱۴۴۳
۴۹۹۹ ـ ۲۵۰۰ نفر ۳۰۸ ۰/۵ ۱۰۲۵ ۶/۷ ۳۳۲۸
۵۰۰۰ + نفر - - - - -
کل نقاط روستائى ۶۶۴۳۸ ۱۰۰ ۱۵۳۱۴ ۱۰۰ ۲۳۰

جدول توزيع جمعيت روستا براساس طبقه‌بندى جمعيت آنها (۱۳۵۵)

شرح تعداد روستا درصد جمعيت به هزار درصد متوسط جمعيت
۴۹ - ۰ نفر ۱۸،۴۷۴ ۲۸/۸ ۴۱۱ ۲/۴ ۲۲
۲۴۹ ـ ۵۰ نفر ۲۶،۲۰۵ ۴۰/۹ ۳۵۸۱ ۲۰/۲ ۱۳۷
۹۹۹ ـ ۲۵۰ ۱۶،۷۰۶ ۲۶/۱ ۸۶۱۵ ۴۹/۱ ۵۱۶
۲۴۹۹ ـ ۱۰۰۰ نفر ۲۴۴۶ ۳/۸ ۳۸۷۸ ۲۲/۱ ۱۵۸۵
۹۹۹ ـ ۲۵۰۰ نفر ۲۹۳ ۰/۵ ۱۰۵۰ ۶ ۳۵۸۴
۵۰۰۰ + نفر - - - - -
کل نقاط روستائى ۶۴۱۲۴ ۱۰۰ ۱۷۵۳۵ ۱۰۰ ۲۷۳

جدول توزيع جمعيت روستا براساس طبقه‌بندى جمعيت آنها (۱۳۶۵)

شرح تعداد روستا درصد جمعيت به هزار درصد متوسط جمعيت
۴۹ - ۰ نفر ۱۹،۱۵۹ ۲۹/۳ ۳۸۹ ۱/۸ ۲۰
۲۴۹ ـ ۵۰ نفر
۴۱۲۷۹ ۶۳/۲ ۱۱۷۸۵ ۵۲/۷ ۲۸۵
۹۹۹ ـ ۲۵۰
۲۴۹۹ ـ ۱۰۰۰ نفر ۳۹۵۰ ۶ ۵۸۸۱ ۲۶/۳ ۱۴۸۹
۴۹۹۹ ـ ۲۵۰۰ نفر ۷۶۷ ۱/۲ ۲۵۵۶ ۱۱/۴ ۳۳۳۲
۵۰۰۰ + نفر ۱۹۴ ۰/۳ ۱۷۳۸ ۷/۸ ۸۹۵۹
کل نقاط روستائى ۶۵۳۴۹ ۱۰۰ ۲۲۳۴۹ ۱۰۰ ۳۴۲


بسيارى از روستاهاى بزرگ نيز طى دهه‌هاى گذشته به شهرهاى کوچک تبديل شده‌اند. گاهى نيز شرايط مکاني، اقتصادى و اجتماعى جهت جذب بخشى از مهاجرين روستائى فراهم بوده و يک روستاى کوچک در مدت کوتاهى به يک مرکز بزرگ جمعيتى تبديل شده است. براى مثال مى‌توان از روستاى نورآباد فارس نام برد که از ۲۳۰ نفر در سال ۱۳۳۵ به ۲۵ هزار نفر در سال ۱۳۶۵ رسيده است (۱۰۵ برابر) و نيز جمعيت قرچک از ۱۶۷ نفر در سال ۱۳۳۵ به بيش از ۷۸ هزار نفر در سال ۱۳۶۵ (۴۶۶ برابر) بالغ گرديده است. اين مسأله در حومه شهرهاى بزرگى چون تهران، مشهد، اصفهان تبريز نيز مشاهده مى‌گردد.


براى بررسى تحولات اندازه روستاها، جدول توزيع جمعيت و تعداد روستاها را در شش دسته، طبقه‌بندى و خلاصه شده که تحولات آنها را بر روى نمودار نيز مى‌توان نشان داد.


طبق جدول مذکور، روستاهاى کمتر از ۱۰۰۰ نفر که در سال ۱۳۴۵ حدود ۶/۷۳% جمعيت روستاها را تشکيل مى‌‌داده‌اند. در سال ۱۳۵۵ به ۱/۹۵% و در سال ۱۳۶۵ به حدود ۶/۹۱% رسيده است. روستاهاى با جمعيت بين ۹۹۹ ـ ۲۵۰ که در سال ۱۳۴۵ حدود ۴/۲۶% جمعيت روستائى را دربر مى‌گرفته‌اند در سال ۱۳۵۵ به ۱/۲۸ و در سال ۱۳۶۵ به ۵/۴۵% افزايش يافته‌اند. بنابراين به‌تدريج توازن به نفع روستاهاى دولت بوده و امکان اعطاء تسهيلات رفاهى به روستاها را افزايش مى‌بخشد.


در سال ۱۳۶۵ در کل کشور بيش از ۶۵ هزار آبادى مسکونى شمارش شده است که در هر ۲۵ کيلومتر متوسط يک روستا قرار مى‌گيرد. ثابت ماندن تقريبى روستاها در طى دوره‌هاى مختلف نبايد حقايقى چند را پوشيده گذارد. در طى هر دهه تعداد زيادى روستا در کشور متروک شده و در عوض تعدادى مناطق روستائى و شهرک‌هاى جديد به‌وجود آمده است. به‌ويژه اوج اين تحولات در دههٔ ۶۵ ـ ۱۳۵۵ مشهود بوده است، به‌طورى که وقوع جنگ موجب تخليه تعداد زيادى از روستا گرديد و در مقابل، در حومه شهرهاى بزرگ صدها شهرک و روستاى بزرگ و کوچک به‌وجود آمدند.


طبقات مختلف روستاهاى ايران
طبقات مختلف روستاهاى ايران