نظام بهره‌بردارى عبارت است از قوانين و مقررات مدون و غيرمدونى که براساس آن قوانين و ضوابط اقرار تکاليف و حقوقى را در نظام بهره‌بردارى به‌دست مى‌آورند و براساس آن حقوق و تکاليف است که نظام بهره‌بردارى خاص به‌وجود مى‌آيد، که مهم‌ترين مشخصات بنيانى آن نظام بهره‌برداري، شکل و خميره نهادها و روابط مالکيت و عوامل اصلى توليد در همان نظام مى‌باشد.


نظام‌هاى بهره‌بردارى اصولاً در ايران متأثر از عوامل مختلف توليد، مالکيت، مديريت و عوامل اقتصادى اجتماعى و سياسى بوده‌اند، بررسى اين عوامل نشان مى‌دهد که در مجموع، هر يک از نظام‌هاى بهره‌بردارى کشاورزى داراى وضع مشخصات و ترکيب حاصل از عوامل توليد است که وجه تمايز آن را از ساير بهره‌بردارى‌ها معين مى‌کند و امکان نمونه‌بندى و شناسائى هر يک را فراهم مى‌سازد.


نظام‌هاى بهره‌بردارى از اراضى کشاورزى در ايران متأثر از نظام‌هاى زميندارى است، زيرا که مالکيت‌ها و شيوه‌هاى تملک بر اراضى بر نظام‌هاى کارى بهره‌بردارى طى سال‌هاى متمادى اثر گذاشته و نتايج اين تأثيرات به‌صور مختلف در نظام‌هاى بهره‌بردارى متجلى گرديده است، زيرا که کليه فعاليت‌هاى کشاورزى براساس نهاد مالکيت طرح‌ريزى و سازمان مى‌يابد، عواملى مانند آب و زمين که به‌عنوان وسيلهٔ اساسى توليد تلقى مى‌شود در رابطه با مالکيت مطرح مى‌گردد. از فراگردهاى عمده‌اى که در شکل‌گيرى نظام‌هاى بهره‌بردارى از اراضى مؤثر بوده‌اند به‌صورت خلاصه مى‌توان موارد زير را بيان نمود.

اصلاحات ارضى

گذشته از مسائل و ويژگى‌هائى که اصلاحات ارضى به همراه داشت، اجراء اين قانون در يک مقطع زمانى نسبتاً کوتاهى تغييرات عمده‌اى در نحوه مالکيت در روستاها به‌وجود آورد، به نحوى که شيوه مالکيت زميندارى خرده مالکى به‌طور قابل ملاحظه‌اى افزايش مى‌يابد، که اين خود موجب پيدايش نظام‌هاى جديدى در بهره‌بردارى از اراضى مى‌گردد.

توسعه توليد محصولات کشاورزى

در گذشته توليدات روستائى عموماً جنبه خود مصرفى داشت و به همين جهت گرايش به تک محصولى در روستاهاى ايران بسيار کم و نادر بوده است. بنابراين در برخى از تعاريف روستا مى‌بينيم که گفته شده ”ده قبل از هر چيز ـ روستاشناسى ـ دکتر کاظم وديعى ـ ص ۴۶“ واحدى است که طبيعى و جغرافيائى و انسانى و صورتى است از استقرار انسان بر سطح زمين که قادر است تمام مايحتاج سال خود را از درون خود تهيه کند. وقتى که روستائى مى‌خواست کليه نيازهاى خود را خود تأمين نمايد، در اين‌ صورت مبادلات اقتصادى و وجود بازار توسعه توليدات زنگ مى‌باخت. با تحولى که در امر ارتباطات به‌وجود آمد ماشين با سرعت و ظرفيت بيشتر جايگزين وسايل حمل و نقل گذشته گرديد، بازارهاى جديد داخلى و خارجى براى توليدات محصولات کشاورزى روستائيان پديدار گشت و در اين راستا است که مى‌بينيم توليدات کشاورزى افزايش مى‌يابد. در نتيجه بازارها نيز توسعه مى‌يابند که اين دو حامل متقابلاً در يکديگر مؤثر مى‌افتند. در نتيجه واحدهاى بهره‌بردارى متوسط و بزرگ کشاورزى که اغلب به شيوه‌هاى سرمايه‌داراى سازمان يافته‌اند پديدار مى‌گردند.

گسترش و تثبيت مالکيت خصوصى

با تشکيل اداره ثبت املاک و اسناد و تدوين قوانين مربوط به ثبت املاک و گذشت زمان که عملاً متصرفان اراضى را تبديل به مالکين خصوصى بر اراضى مى‌نمود، نظام مالکيت در ايران تولدى ديگر يافت و با حمايت قانون بسيارى از افراد که قبلاً مالک نبوده علاقه به خريدارى روستاها نمودند، در همين ايام بود که با بالفر تيول به‌وسيله مجلس تمام اراضى تيولى عملاً به مالکيت متصرفان اراضى درآمد. بنابراين با تثبيت اين نوع مالکيت خرده مالکى در روستاها از حمايت قانون برخوردار شد و از اجحاف بزرگ مالکان تا حدودى به دور ماند.