قرن بيستم را مى‌توان قرن توسعه شهرنشينى ناميد به‌طورى که در آغاز اين قرن تعداد شهرهاى ميليونى جهان از يازده شهر تجاوز نمى‌نمود، در حالى که در سال ۱۹۹۰ بيست و شش شهر جهان داراى جمعيتى بيش از ۶ ميليون نفر بوده است و سپس در پايان قرن جمعيت شهرنشينى جهان به حدود دوسوم رسيده است.


در ايران جمعيت بزرگترين شهر کشور يعنى تهران و مرکز حکومت کشور به زحمت به دويست هزار نفر مى‌رسيد و از کل جمعيت کشور در سال ۱۳۰۰ فقط ۷/۹ درصد شهرنشينى بوده‌اند. اما موج توسعه و صنعتى شدن که از نيمه دوم قرن هيجدهم در غرب ايجاد شده بود، با حمايت استعمارگران که بر بيش از دوسوم جهان تسلط داشتند و به دلايل سياسى و اقتصادى به کشورهاى جهان سوم راه يافت. استعمارگران با انگيزه‌هاى سياسى و اقتصادى خود و باتوجه به نيروى کار ارزان و مطيع مواد خام اوليه ارزان و آسان، بازارهاى گسترده و عدم پرداخت ماليات واقعى با احداث کارگاه‌ها و کارخانجات اولين قدم را در راه توسعه شهرى در اين کشورها برداشتند. از طرف ديگر پيشرفت علوم پزشکى امکان افزايش طول عمر، و سن بيشتر را براى مردم ابتدا در غرب و سپس در کشورهاى جهان سوم فراهم نمود. از طرف ديگر تغييرات در الگوى توليدات کشاورزى نيز به‌وجود آمد اين عوامل و عوامل ديگر که نتيجه اتخاذ سياست‌هاى متفاوت حکومت‌ها محلى نيز بود به افزايش رقم جمعيت اين کشورها منجر گرديد. در کشورهاى نواحى خشک مانند منطقه خاورميانه افزايش جمعيت روستائى به‌علل مذکور از يک طرف و محدوديت آب و خاک از طرف ديگر به افزايش جمعيت شهرها انجاميد.


جمعيت روزافزونى که به شهرها روى مى‌آوردند از يک طرف و رشد سريع جمعيت شهرى نيز از طرف ديگر نياز به امکانات شهرى را براى شهرنشينان به دنبال داشت که نتيجه آن رشد فيزيکى شهرها بود. در ايران نيز مانند ساير کشورهاى جهان سوم جمعيت روبه‌رو گردد، به‌طورى که افزايش جمعيت شهرنشين ايران از حدود ۷/۹ درصد در سال ۱۳۰۰ به حدود ۶۲ درصد در سال ۱۳۷۵ رسيد. البته در مورد افزايش جمعيت شهرهاى ايران بايد گفت که اين روند افزايش به‌صورت بطئى و آرام صورت نپذيرفته است بلکه در مراحل مختلف و با شدت‌هاى متفاوت انجام پذيرفته است، که اين مراحل را مى‌توان به شرح زير بيان نمود:


- از سال ۱۳۰۰ تا سال ۱۳۳۵ در اين برهه گرچه مرتباً به جمعيت شهرنشينى ايران اضافه شده ولى آمارهاى موجود نشان مى‌دهد که در سرشمارى سال ۱۳۳۵ يعنى در مدت ۳۵ سالاز رقم ۷/۹ به ۱۹ درصد رسيده است، که روندى بطئى و آرام بوده است.


- از سال ۱۳۳۵ اين مرحله که در حقيقت بعد از کودتاى سال ۱۳۳۲ و برنامه‌هائى است که در پى آن انجام شد و دگرگونى‌هائى که تا سال ۱۳۵۵ در کشور به‌وجود آمده بود و شرايط جهانى روند شهرنشينى و توسعه شهرها سرعت قابل توجهى مى‌گيرد به‌طورى که براساس آمار سراسرى سال ۱۳۵۵ جمعيت شهرنشينى به ۵/۳۳ درصد مى‌رسد. گرچه رشد جمعيت مرحله اول تا حدى نتيجه رشد طبيعى جمعيت در شهرها مى‌باشد ولى در اين مرحله رشد طبيعى جمعيت شهرها نقش عمده‌اى ندارد بلکه سياست‌ها اتخاذ شده توسط دولت‌هاى وقت است که باعث سير مهاجرت از روستاها به شهرها مى‌گردد که مهم‌ترين عوامل اين سير مهاجرت اصلاحات ارضى - افزايش درآمد دولت از محل افزايش قيمت نفت بود که چهره شهرها را به‌صورت شهرهائى رفاه زده آماده براى بروز و تجلى شغل‌هاى کاذب نمود و بيکارى تکنولوژيکى حاصل از تغيير الگوى کشاورزى و اصلاحات ارضى در روستاها مى‌باشد.


- اين برهه که در حقيقت مصادف با وقوع انقلاب اسلامى در کشور وقوع جنگ تحميلى مى‌باشد، به دنبال تحولات اخير بروز نمود، که نتيجه آن افزايش جمعيت تا ۶۰ درصد در سال ۱۳۷۰ و حدود از ۶۲ درصد در سال ۱۳۷۵ مى‌باشد.


روند افزايش جمعيت شهرها بدون توجه به امکانات و توان‌هاى موجود در شهرها وجود شرايط جغرافيائى طبيعى و انساني، توسعه فيزيکى شهرها را به‌دنبال داشته است؛ شهرهاى نواحى خشک ايران نيز در حقيقت همچون ساير شهرهاى ديگر کشور با افزايش جمعيت قابل توجهى روبه‌رو گرديد. اين افزايش جمعيت در فاصله سال‌هاى ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۵ يکى از بالاترين ارقام را نشان مى‌دهد. توجه به نمودار جمعيت چند شهر نواحى خشک ايران در سال ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۵ که مقايسه‌اى بين دو سرشمارى مذکور انجام شده است در اين جدول بيست و هفت شهر از شهرهاى مناطق خشک ايران در نظر گرفته شده است ويژگى طبيعى اين شهرها بارندگى متوسط ساليانه کمتر از ۲۰۰ ميلى‌متر است که در برخى از آنها به حدود ۵۰ ميلى‌متر نيز مى‌رسد. متوسط درجه دما در آنها در طول سال بيش از ۱۸ درجه سانتى‌گراد مى‌باشد. دما در اغلب آنها در تابستان تا بيش از ۴۰ درجه سانتى‌گراد نيز مى‌رسد. ميزان تبخير در اين شهرها از ۲۰۰۰ميلى‌متر بيشتر است. مشکل اصلى همه آنها به‌خصوص در طول فصل گرم تأمين آب موردنياز شهروندان است گرچه در برخى از آن مشکل کم آبى مسئله تمام طول سال است مثل زاهدان، لار، لامرد و... در بررسى آمارهاى مذکور ملاحظه مى‌گردد که ۶۶/۶۶ درصد شهرها از رشدى بيش از ۴۰ درصد برخوردار بوده و ۹۳/۲۵ درصد نيز رشدى بيش از ۳۰ درصد داشته و در اين ميان فقط شهر دزفول است که داراى رشد منفى بوده و آن را هم مى‌توان بدين‌صورت توجيه نمود که در سال ۱۳۶۵ دزفول به‌عنوان يک شهر پشت خط مقدم داراى جمعيتى بيشتر گرديده و پس از پايان جنگ جمعيت مذکور از شهر خارج گرديده‌اند.


روند افزايش جمعيت شهرنشينى ايران را از ابتداى تاريخ ايران نشان مى‌دهد.
روند افزايش جمعيت شهرنشينى ايران را از ابتداى تاريخ ايران نشان مى‌دهد.

جدول جمعيت چند شهر نواحى خشک ايران در سال ۱۳۶۵ و ۱۳۷۵

رديف نام شهر جمعيت در سال ۱۳۶۵ جمعيت در سال ۱۳۷۵ تفاوت جمعيت درصد افزايش جمعيت
۱ اردکان ۳۴،۸۳۸ ۴۴،۳۹۸ ۹۵۶۰ ۲۷/۴۴
۲ اهواز ۵۷۹،۸۲۶ ۸۰۴،۹۸۰ ۲۲۵،۱۵۴ ۳۸/۸۳
۳ ايرانشهر ۴۰۰۲۷ ۷۶۹۵۹ ۳۶۹۳۲ ۹۲/۲۷
۴ بافت ۱۷۴۹۷ ۲۷۹۲۰ ۱۰۴۲۳ ۵۹/۵۷
۵ بندرعباس ۲۰۱،۶۴۲ ۲۷۳،۵۷۸ ۷۱۹۳۶ ۳۶/۶۷
۶ بندرلنگه ۱۶۵۷۰ ۲۱۰۷۳ ۴۵۰۳ ۲۷/۱۷
۷ بم ۵۰۷۰۹ ۷۰۰۷۹ ۱۹۳۷۰ ۳۸/۲۰
۸ بيرجند ۸۱،۷۹۸ ۱۲۷،۶۰۸ ۴۵۸۱۰ ۵۶
۹ تربت حيدريه ۷۲۰۶۸ ۹۴۶۴۷ ۲۲۵۷۹ ۳۱/۳۳
۱۰ جاسک ۶۲۹۳ ۹۰۶۷ ۲۷۷۴ ۴۴
۱۱ دامغان ۳۲۰۵۷ ۴۹۲۰۴ ۱۷۱۴۷ ۵۳/۴۹
۱۲ دزفول ۱۵۱،۴۲۰ ۱۰۵،۶۳۲ ۴۵۷۸۴- ۳۰/۲۳-
۱۳ رفسنجان ۶۶،۴۹۷ ۹۸،۲۵۷ ۳۱۷۶۰ ۴۷/۷۶
۱۴ زابل ۷۵،۱۰۵ ۱۰۰،۸۸۷ ۲۵،۷۸۲ ۳۴/۳۳
۱۵ زاهدان ۲۸۱،۹۲۳ ۴۱۹،۵۱۸ ۱۳۷،۵۹۵ ۴۸/۸
۱۶ سبزوار ۱۲۹،۱۰۳ ۱۷۰،۷۳۸ ۴۱،۶۳۵ ۳۲/۲۵
۱۷ سمنان ۶۴،۸۹۱ ۹۱۰۴۵ ۲۶،۱۵۴ ۴۰/۳
۱۸ سيرجان ۹۰۰۷۲ ۱۳۵،۰۲۴ ۴۴،۹۵۲ ۴۹/۹
۱۹ طبس ۱۴،۸۷۹ ۲۵،۷۲۲ ۱۰،۸۴۳ ۷۲
۲۰ قم ۵۴۳،۱۳۹ ۷۷۷،۶۷۷ ۲۳۴،۵۳۸ ۴۳/۱۸
۲۱ کاشمر ۴۹،۲۵۹ ۶۹،۱۷۷ ۱۹،۹۱۸ ۴۰/۴۳
۲۲ کرمان ۲۵۷،۲۸۴ ۳۸۴،۹۹۱ ۱۲۷،۷۰۷ ۴۹/۶۴
۲۳ گناباد ۲۱،۳۹۵ ۳۰،۱۴۹ ۸۷۹۰ ۴۱/۱۵
۲۴ لار ۳۷،۹۲۳ ۵۱،۶۹۰ ۱۳،۷۶۷ ۳۶/۳
۲۵ لامرد ۱۰،۷۴۱ ۱۵،۳۹۰ ۴۶۴۹ ۴۳/۲۸
۲۶ ميبد ۲۷۱۴۲ ۳۸،۰۶۱ ۱۰،۹۱۵ ۴۰/۲۱
۲۷ یزد ۲۳۰،۴۸۳ ۳۲۶،۷۷۶ ۹۶،۲۹۳ ۴۱/۷۸


منبع: مرکز آمار ايران


در جدول بالا با شهرهائى روبه‌رو مى‌گرديم که رشد آنها بيش از ۹۰ درصد بوده (ايرانشهر) که باتوجه به شرايط جغرافيائى منطقه واقعاً قابل تعجب و تأمل است. توجه به جدول مذکور همچنان اين موضوع را نشان مى‌دهد که نرخ متوسط در جمعيت اين شهرها بيش از ۴۰ درصد مى‌باشد که با توجه به امکانات محدود اين دسته از شهرهاى ايران چنين افزايش جمعيتى مشکلات متعددى را براى آنها به‌وجود مى‌آورد و به همين جهت است که در حال حاضر اين شهرها با مشکلات متعددى روبه‌رو هستند و اين مشکلات بر روى بافت و ساخت اين شهرها تأثير گذارده و هر روز بر مشکلات مديران شهرى افزوده مى‌گردد.