مساجد به‌عنوان عنصر نمادين در فضاهاى سنتى شهرهاى کشور ما به‌ويژه مناطق خشک نه تنها دارنده بار ارزشى و جهان نگرى خاص حاکم بر جامعه مى‌باشند بلکه نشانه حاکميت تفکر و ايدئولوژى بر ساخت اين شهرها نيز هستند.


در ميان مساجد ايران مرکزى وجود حياط‌هاى مرکزى نسبتاً وسيع با تقارن محورى نسبت به محراب و گنبد خانه با چهار ايوان، حوض آب و تلفيق بدنه ساختمان مسجد با ساير ساختمان‌هاى مجاور همچون ساير بناهاى موجود در منطقه به دنبال کاهش سطح تماس با فضاهاى بيرونى به‌ويژه کمتر شدن سطح دريافت تابش‌هاى خورشيدى از جمله ويژگى‌هاى شاخص اين بناها مى‌باشد.


ارتفاع مساجد به‌عنوان مرتفع‌ترين ساختمان‌هاى شهرهاى ايرانى و نماد جامعه اسلامى ارتباط مستقيم با مسائل محيطى نيز داشته و اين بلندى ارتفاع به‌ويژه در بخش گنبدخانه و وجود سطوح باز شو در بدنه آنها جهت تهويه هواى داخل مساجد و وجود فضاهاى ”شبستان“ خود مبين توجه خاص به ويژگى‌هاى محيطى و اقليمى است (در اغلب مساجد اين مناطق يک ”شبستان زمستاني“ با فضائى محصور و ارتفاع نسبتاً کم براى عبادت در فصل زمستان طراحى شده است).


در بعضى از مناطق گرم ايران همچون کاشان و يزد مساجد داراى فضاهاى زيرزمينى خاص با ابعاد مختلف مى‌باشند که در مواقعى از سال که شرايط اقليمى مناسب نيست.


بادگيرهاى مسجد امام تهران
بادگيرهاى مسجد امام تهران

شبستان مسجد جامع اصفهان
شبستان مسجد جامع اصفهان

مسجد مدرسه آقابزرگ کاشان با دو بادگير در طرفين
مسجد مدرسه آقابزرگ کاشان با دو بادگير در طرفين

(چه گرما چه سرما) از اين زيرزمين‌ها جهت اقامه نماز و ساير فرائض دينى استفاده مى‌شود (نمونه مساجد جامع نائين و مسجد آقا بزرگ کاشان).


بادگيرها به‌عنوان عنصر شاخص در معمارى اين مناطق جهت تهويه و خنک نمودن فضاهاى داخلى مساجد به‌ويژه شبستان و محراب نيز ساخته شده‌اند (نمونه مسجد آقا بزرگ کاشان).


عموماً مصالح به‌کار رفته در مساجد اين مناطق خشت و آجر مى‌باشد که به لحاظ ضخامت زياد به‌عنوان يک عايق حرارتى مانع تبادل حرارت بين داخل و خارج فضا شده و آسايش اقليمى را در درون فضاى مسجد ايجاد مى‌کند و حتى جهت افزايش اين آسايش گنبدهاى دو پوسته يا دوجداره برفراز اين مساجد ساخته مى‌شود. البته در بعضى مساجد آب انبار و ايوان‌هاى چهارطرفه بلند در کنار ساير عناصر خودنمائى مى‌کند و همين ويژگى‌ها در ساختمان مسجد مدرسه‌هاى سنتى ايرانى نيز به وضوح قابل رؤيت است خصوصاً حياط مرکزى چهار ايوانى که تقريباً متداول‌ترين فرم ساخت اين فضاها مى‌باشد (مثل مسجد امام اصفهان).