يکى از نمونه‌هاى جالب توجه معماران ايرانى به ظرايف محيط خود ساخت پنجره‌هائى معروف به ”ارسي“ است.


ارسى واژه‌اى است ايرانى و به پنجره‌هاى مشبک با شيشه‌هاى رنگين اطلاق مى‌شود که به‌جاى گشتن بر روى پاشنه گرد به سمت بالا باز شده و بر محفظه‌اى که بر روى آن قرار داشته جاى گرفته.


در واقع ارسى پنجره‌اى را گويند که باز شوى آن به‌صورت کشوئى و در جهت بالا باز مى‌شود و معمولاً با تزئينات چوبى همراه بوده و داراى تقسيمات سه‌تائى و پنج‌تائى مى‌باشد.


”ارسي“ به معناى ”گشاده و باز“ و براى جلوگيرى از نفوذ گرما از قطعات ريز مشبک با شيشه‌هاى رنگى و بازشوهاى افقى ساخته مى‌شد و غالباً مهم‌ترين اتاق‌هاى خانه‌ها يا بهتر بگوئيم تالارهاى اصلى خانه‌هاى قديمى اشرفى با ارسى پوشيده مى‌شد و معمولاً اتاق‌هائى که با پنجره ارسى پوشيده مى‌شد به ”اتاق ارسي“ معروف بودند. به قول استاد پيرنيا: اگر ارسى‌ها و روزن‌ها با چوب با گچ و شيشه‌هاى رنگين گره‌سازى شده‌اند براى اين است که در پيش آفتاب تند و سوزان پناهى باشند تا چشم را نيازارند. در ساخت اين پنجره‌ها، شيشه‌هاى رنگى در عين تأمين نور موردنياز مساکن از شدت تابش خورشيد کاسته و محيط مطلوبى در درون اتاق‌ها ايجاد مى‌نمايد.


نمونه ارسى پنج‌تائى
نمونه ارسى پنج‌تائى

نمونه‌اى از شکل پنجره ارسى در حسينيه امينى قزوين
نمونه‌اى از شکل پنجره ارسى در حسينيه امينى قزوين

مساکن سنتى با نور متناسب و چشم‌نواز ارسي
مساکن سنتى با نور متناسب و چشم‌نواز ارسي

در کتاب ”نوادر التبا در لتحفهٔ البهادر“ شمس‌الدين ايوب ديسنرى در وصف مساکن ايرانى در قرن هفتم هجرى براى آن که از هواى بدى برخى از شهرها کاسته شود آمده است:


”آسمانه“ خانه را بلند سازند و نشست‌ها و وزن‌هاى آن را فراخ و رو به سوى مشرق تا آفتاب بامدادى به درون نشيمن بتابد.


در مناطق خشک غالباً پنجره‌ها و وزن‌ها با بافت پيوسته به‌سوى کوچه باز نمى‌شوند و اين خود توجه به فرهنگ و خواسته‌هاى جامعه در شکل‌دهى فضاهاى زندگى آنها است در صورتى‌که ارتباط از طريق پنجره‌ها به فضاهاى خارجى ميسر نباشد نور از سقف گنبدى و مساکن به‌وسيله نورگيرها تأمين مى‌شده.


نورگير سطوح کوچکى بوده که در پوشش سقف و در تيزه و طاق يا دور گردن بلند گنبدها به‌صورت سوراخى متناسب تعبيه شد و مانعى در جهت تابش مستقيم خورشيد به بعضى از فضاها بوده است که هم سنگينى بناها را متعادل مى‌کرده هم منور کافى و غير مستقيم موردنياز را تأمين مى‌نموده است.


در ساخت بعضى خانه‌ها براى هدايت نور غيرمستقيم به درون و جلوگيرى از اشراف خارج به حريم از شبکه‌هاى چوبى يا آجرى به‌نام ”فخر و مدين“ استفاده مى‌شده است.


نمونه‌اى از منافذ و نورگيرهاى بناهاى سنتى
نمونه‌اى از منافذ و نورگيرهاى بناهاى سنتى

نمونه‌اى ديگر از منافذ و نورگيرها در پايه اتاق‌ها
نمونه‌اى ديگر از منافذ و نورگيرها در پايه اتاق‌ها

منافذ سقفى يا منفذى که بر ديوار و گردن گنبدها ساخته مى‌شود در جهت تعديل شرايط اقليمى و در يافت نور کافى به داخل فشا تعبيه شده‌اند.