عوامل آب‌وهوائى محلي، آن دسته از عواملى هستند که تغييرناپذير و هميشه در محل معينى (نقطه موردنظر، مثلاً يک نقطه، يک آبادي، يک منطقه محدود و هماهنگ) ثابت مى‌باشند.


این عوامل، اگر چه عواملى هستند که جدا از هم قابل بررسى است ولى اثر آب‌وهوائى آن جمعى و توأمان به وقوع مى‌پيوندد، جدول اختلاف درجه گرما در رابطه با ارتفاع از سطح دريا، مقدار باران در رابطه با دورى و نزديکى از دريا در مناطق مرکزى ايران، مقدار باران نقاط مختلف تهران در رابطه با ارتفاع از سطح دريا و عرض جغرافيائي) هرکدام مؤيد اين موضوع هستند.


(۱ر اقليم‌شناسى علمى اين دسته را ”Factors“ يا ”عوامل“ مى‌نامند.

موقع جغرافيائى

موقع جغرافيائى هر نقطه و يا هر شهر عبارت است از وضع قرار گرفتن محل مذکور در نقطه‌اى از کره‌زمين و چون تمامى نقاط سطح کره‌زمين توسط طول و عرض جغرافيائى مشخص مى‌گردند، پس موقع جغرافيائى هر نقطه عبارت است از طول و عرض جغرافيائى آن نقطه، بدين‌وسيله مى‌توان موقعيت آن نقطه را در هر کجا که واقع شده باشد به سهولت محاسبه و مشخص نمود.

ارتفاع از سطح دريا

همه مى‌دانيم که سطح زمين را ناهموارى‌هاى فراوانى پوشانده است، شهرها و کليه اماکن مسکونى در نقاط مختلف پستى و بلندى‌هاى زمين واقع شده‌اند حال اگر فرض کنيم سطح کره‌زمين يکنواخت و داراى ناهموارى نبود، سطح تمام اماکن و نقاط نسبت به سطح درياهاى آزاد وضع يکنواختى را دارا بود يعنى تمامى اماکن در ارتفاع معينى از سطح آزاد درياها قرار داشتند ولى مى‌دانيم چنين نيست و در هر چشم‌اندازى ناهموارى‌هاى ناهماهنگى مشاهده مى‌گردند که اين ناهماهنگى ارتباط مستقيم با اختلاف ارتفاع از سطح دريا دارد و برش‌هائى (فرضي) از نقاط مختلف زمين موضوع فوق را به‌خوبى مشخص مى‌دارد، مثلاً آب‌وهواى چند شهر را در نظر گرفته سپس ارتباط بين آب‌وهوا و ارتفاع از سطح دريا را مورد توجه قرار مى‌دهيم تا تأثير عوامل ارتفاع در ارتباط با آب‌وهوا بدون در نظر گرفتن عوامل ديگر نيز مشخص گردد.


براى بيان اين موضوع شهرهاى تقريباً هم‌عرض آبادان و کرمان را در نظر گرفته مشاهده مى‌کنيم که عرض جغرافيائى دو شهر فوق اختلاف چندانى با هم ندارند، اگر هم اختلاف آنها معنى‌دار باشد، بايستى کرمان گرم‌تر از آبادان باشد چون حدود ۳ دقيقه عرض جغرافيائى پائين‌تر از آبادان واقع شده است (جدول اختلاف درجه گرما در رابطه با ارتفاع از سطح دريا) ولى همه مى‌دانيم که آبادان جزء شهرهاى واقعاً گرم ايران است در صورتى‌که کرمان در اين دسته از شهرها قرار ندارد زيرا عامل ارتفاع از سطح دريا (بدون در نظر گرفتن عوامل ديگر) يکى از عوامل اصلى اين اختلاف درجه گرما است چون شهر کرمان حدود ۱۷۳۶ متر از شهر آبادان مرتفع‌تر است.


اگر همين مسائل را در مورد دو شهر دزفول و شهر کرد نيز در نظر بگيريم، به‌همان نتايج خواهيم رسيد زيرا با وجود تقريباً هم عرض بودن آن دو شهر، شهر دزفول در زمره شهرهاى گرمسيرى و شهر کرد در رديف نقاط سردسيرى کشور محسوب مى‌شوند که باز عامل ارتفاع (بدون در نظر گرفتن عوامل ديگر) بزرگ‌ترين نقش را به‌عهده دارد زيرا شهر کرد حدود ۱۹۲۳ متر از شهر دزفول مرتفع‌تر است (جدول اختلاف درجه گرما در رابطه با ارتفاع از سطح دريا) .

اختلاف درجه گرما در رابطه با ارتفاع از سطح دريا

موضوع آبادان کرمان دزفول شهرکرد
ارتفاع از سطح دريا ۱۳ ۱۷۴۹ ۱۴۳ ۲۰۶۶
عرض جغرافيائى ۲۰ ۳۰ ۱۷ ۳۰ ۲۴ ۳۲ ۲۱
حداکثر مطلق درجه حرارت ۵۱ ۴۰ ۵۲/۷ ۴۱
حداقل مطلق درجه حرارت ۴/۵ ۲۴/۸ ۹/۵- ۳۲-
نوسان ۵/۵۵ ۶۴/۸ ۶۲/۲ ۷۳
حداکثر اختلاف گرما ۱۱+ ۰ ۱۱/۷+ ۰
حداکثر اختلاف سرما ۰ ۲۰/۳- ۰ ۲۲/۵+

دورى و نزديکى از دريا

منظور از دورى و نزديکى به دريا در نظر گرفتن فاصله مکانى نقطه‌اى است تا درياى آزاد۱ه شرط آنکه کوه‌هاى مرتفع سدى در بين راه ايجاد نکرده باشند و اثرات بخار آب بتوانند تا عمقى از خشکى مؤثر باشند، مثلاً همه مى‌دانيم که درياهاى شمالى و جنوبى ايران تأثير چندانى در آب‌وهواى ايران مرکزى ندارند و بنابراين مقايسه دورى و نزديکى اماکن مسکونى ايران مرکزى با درياهاى مذکور صحيح نيست ولى مقايسه آنها با دورى و نزديکى دريائى که بخار آب آن به‌سمت ايران مى‌آيد صحيح است مثلاً:


فاصله طولى يزد نسبت به درياى مديترانه بيشتر است از فاصله طولى همدان و يا قزوين نسبت به درياى مذکور، بنابراين يزد حتماً از دو شهر ديگر کم‌باران‌تر است زيرا منشاء باران همگى آنها درياى مديترانه است و در اين مورد مقدار باران قسمت‌هاى مرکزى ايران با طول جغرافيائى در ارتباط است (جدول مقدار باران در رابطه با دورى و نزديکى از دريا در مناطق مرکزى ايران) در قسمت ”باران و تراکم جمعيت“ در مجموعه حاضر. در ستون مقدار باران ساليانه برخى از مناطق ايران که براساس نقشه شماره يک اطلس اقليمى ايران تهيه گرديده است. متوسط مقدار باران بر پايه باران دريافتى مناطق جغرافيائى تنظيم شده است در صورتى‌که مى‌دانيم مناطق مرتفع باران بيشتر و نواحى پست‌تر باران کمترى دريافت مى‌دارند. در اين محاسبه اگر مقدار باران سالانه برخى از شهرهاى ايران را از سمت غربى به‌سوى شرق با مشخصات طول جغرافيائى شهرهاى مذکور در نظر بگيريم، باز هم نوسان مقدار باران را در رابطه با دورى و نزديکى از دريا در مناطق مرکزى ايران مشاهده مى‌کنيم.


(۱نظور از درياى آزاد درياها و اقيانوس‌هائى است که سطح آب تمامى آنها به‌هم مرتبط و در يک سطح قرار مى‌گيرند، سطح آبى که در هر نقطه جهان به چنين دريائى مربوط و آب آن در شرايط متعارفى ساکن باشد سطح درياى آزاد ناميده شده و مبداء صفر متر اندازه‌گيرى‌هاى ناهموارى‌هاى سطح زمين به‌شمار مى‌رود.

مقدار باران در رابطه با دورى و نزديکى از دريا در مناطق مرکزى ايران

نام شهر طول جغرافيائى مقدار باران ساليانه
(ميلى‌متر)
دقيقه درجه
سنندج ۰۰ ۴۷ ۴۵۳
همدان ۴۳ ۴۸ ۳۱۵
قزوين ۰۰ ۵۰ ۲۹۳
تهران ۱۹ ۵۱ ۲۱۶
اصفهان ۳۹ ۵۱ ۱۰۵
يزد ۲۴ ۵۴ ۵۱


جدول (مقدار باران در رابطه با دورى و نزديکى از دريا در مناطق مرکزى ايران) نشان مى‌دهد که باران سالانه سنندج بيش از دو برابر باران تهران، حدود ۵/۴ برابر باران اصفهان و حدود ۹ برابر باران سالانه شهر يزد است، نوسان فوق را مى‌توان چنين توجيه نمود:


- کم شدن از قدرت ابرهاى باران‌زا از غرب به سمت شرق کشور

- وجود ارتفاعات زاگرس در مسير عبور ابرها.

- شرايط محلى و منطقه‌اى شهرهاى مذکور.


اگر چنين نبود، بايستى بين فاصله جغرافيائى و مقدار باران يک رابطه فرمولى وجود داشت در صورتى‌که اين رابطه بدان شکل وجود ندارد بلکه در رابطه با عوامل مختلف و در نظر گرفتن آنها مى‌تواند چنين رابطه‌اى وجود داشته باشد.


جدول (مقدار باران در رابطه با دورى و نزديکى از دريا در مناطق مرکزى ايران) نشان مى‌دهد که باران سالانه سنندج بيش از دو برابر باران تهران، حدود ۵/۴ برابر باران اصفهان و حدود ۹ برابر باران سالانه شهر يزد است، نوسان فوق را مى‌توان چنين توجه نمود:


۱. کم شدن از قدرت ابرهاى باران‌زا از غرب به سمت شرق کشور


۲. وجود ارتفاعات زاگرس در مسير عبور ابرها.


۳. شرايط محلى و منطقه‌اى شهرهاى مذکور.


اگر چنين نبود، بايستى بين فاصله جغرافيائى و مقدار باران يک رابطه فرمولى وجود داشت در صورتى‌که اين رابطه بدان شکل وجود ندارد بلکه در رابطه با عوامل مختلف و در نظر گرفتن آنها مى‌تواند چنين رابطه‌اى وجود داشته باشد.