منابع آب، آب مصرفى و وسعت دهات به تفکيک مناطق شرقى و غربي)

موضوع مناطق شرقى مناطق غربى کل کشور
واحدهاى آبده (غير از رودخانه) ۳۹،۷۶۰ ۲۵،۰۴۰ ۶۴،۸۰۰
مصرف آب ساليانه زراعت‌هاى
آبى (ميليون مترمکعب )
۱۸،۰۰۰ ۲۱،۰۰۰ ۳۹،۰۰۰
تعداد آبادى‌ها ۲۸،۹۰۰ ۲۶،۱۰۰ ۵۵،۰۰۰
آب مصرفى هر آبادى (مترمکعب) ۵۴۴،۰۰۰ ۷۰۱،۰۰۰ ۶۱۸،۰۰۰
متوسط زمين‌هاى هر ده (هکتار) ۱۰۳ ۲۰۲ ۱۵۰
متوسط زمين‌هاى آبى (هکتار) ۳۶/۵ ۵۵/۸ ۴۵/۶
متوسط زمين‌هاى ديمى (هکتار) ۶۶/۵ ۱۴۶/۲ ۱۰۴/۴
آب مصرفى ساليانه هر هکتار آبى (مترمکعب) ۱۴،۹۰۰ ۱۲،۵۰۰ ۱۳،۵۰۰


آبيارى مناطق شرقى متکى به آب‌هاى زيرزمينى (به‌خصوص قنات و چاه) مى‌باشد در صورتى‌که آبيارى مناطق غربى بر نهرهاى منشعب از رودخانه استوار است ولى با تمام اين احوال، غرب، علاوه بر باران زيادتر، آب بيشترى براى زراعت‌هاى آبى مصرف مى‌نمايد. منطقه شرقى به‌خاطر تکنيکى که در کشت جمعى به‌کار مى‌برد بازده محصولات سنتى آن به‌مراتب بيش از مناطق غربى است. ارقام جدول (منابع آب، آب مصرفى و وسعت دهات به تفکيک مناطق شرقى و غربي) مؤيد اين واقعيت است که مساعدت نسبى طبيعت در اختيار ساکنين مناطق غربى است، مقدار آب بيشتر، زمين مزروعى زيادتر، در اختيار داشتن زمين آبى بهتر، مساعدت طبيعت براى کشت ديم بيشتر. عدم نياز به استخراج آب‌هاى زيرزمينى با تکنيک پيچيده سنتى و نداشتن احتياج به نظام‌هاى سنتى آبيارى جهت سنجش زمان و تقسيم آب، نزاع‌هاى دائمى که بر سر مسئله آب و تقسيم آن در مناطق شرقى رخ مى‌دهد، زارعين مناطق غربى با بسيارى از آنها بيگانه هستند. به‌نظر مى‌رسد که با تمام اين امکانات طبيعى عملکرد مناطق مزروعى غرب بايستى به مراتب موفق‌تر از مناطق مشابه شرقى باشد ولى محاسبات آمارى عکس آن را اثبات مى‌دارد (جداول مقايسه برداشت متوسط ساليانه خانوارها به تفکيک مناطق شرقى و غربى ـ سطح زير کشت هکتار، برداشت کيلو و سطح زير کشت، توليد و عملکرد ”گندم و جو“ کل کشور به تفکيک مناطق شرقى و غربى در سال ۱۳۳۹ و برداشت سالانه گندم و جو خانوار از زمين‌هاى آبى و ديمى ـ واحد وزن کيلوگرم).


اگرچه زمين‌هاى آبى دهات مناطق شرقى حدود ۵/۱ برابر کمتر از دهات مشابه غربى است ولى آب مصرفى هر هکتار آبى حدود ۲/۱ بيشتر از زمين‌هاى مشابه مناطق غربى است. اگر باران و رطوبت مناطق غربى و خشکى و کم‌بارانى مناطق شرقى را در نظر بگيريم، مى‌توان شاهد پيکار شرق‌نشينان با طبيعت بود که کمبود آب را چگونه جبران مى‌نمايند. (جدول نسبت درصد منابع آب، آب مصرفى و وسعت دهات).


اگر مجموع منابع آبده و مقدار آب سالانه آنها را مورد محاسبه قرار دهيم، متوسط مقدار آبدهى لحظه‌اى هر واحد آبده مناطق شرقى (۳۵/۱۰ ليتر در ثانيه) حدود دو برابر هر واحد آبده مناطق غربى (۹۵/۵ ليتر در ثانيه) است. فقط آبدهى لحظه‌اى چشمه‌هاى منابع غربى نسبت به مناطق شرقى پرآب‌تر هستند.

نسبت درصد منابع آب، آب مصرفى و وسعت دهات

موضوع مناطق
شرقى
مناطق
غربى
درصد
واحدهاى آبده (غير از رودخانه) ۶۱/۴ ۳۸/۶ ۱۰۰
واحدهاى آبده رودخانه‌اى ۲۶ ۷۴ ۱۰۰
مقدار آبدهى ساليانه ۴۶/۲ ۵۳/۸ ۱۰۰
تعداد آبادى‌ها ۵۲/۵ ۴۷/۵ ۱۰۰
آب مصرفى ساليانه هر ده ۴۳/۷ ۵۶/۳ ۱۰۰
متوسط زمين‌هاى هر ده ۳۳/۸ ۶۶/۲ ۱۰۰
متوسط زمين‌هاى آبى هر ده ۶۶/۵ ۶۱/۵ ۱۰۰
متوسط زمين‌هاى ديمى هر ده ۳۱/۲ ۶۸/۸ ۱۰۰
مقدار آب ساليانه هر واحد آبدهى ۶۳/۶ ۳۶/۴ ۱۰۰
آب مصرفى سالانه هر هکتار آبى ۵۴/۴ ۴۵/۶ ۱۰۰


مقايسه برداشت متوسط ساليانه خانوارها به تفکيک مناطق شرقى و غربى (سطح زير کشت هکتار، برداشت کيلو)

موضوع مناطق شرقى مناطق غربى
برداشت گندم و جو آبى و ديمى خانوار ۱۷۳۰ ۱۹۳۲
زمين زير کشت گندم و جو آبى و ديمى خانوار ۲/۴۵ ۳/۰۲
متوسط برداشت از هر هکتار (عملکر) ۷۰۶ ۶۴۰


سطح زير کشت، توليد و عملکرد گندم و جو کل کشور به تفکيک مناطق شرقى و غربى در سال ۱۳۳۹

موضوع مناطق شرقى مناطق غربى کل کشور
سطح زير کشت آبى (هکتار)

کل توليد (تن)

عملکرد (کيلو)
%۵۴/۳

%۵۹/۵

۱۲۸۸
%۴۵/۷

%۴۰/۵

۱۰۴۳
۱،۷۲۸،۰۰۰

۲،۰۳۴،۰۰۰

۱۱۷۶
سطح زير کشت ديمى (هکتار)

کل توليد (تن)

عملکرد (کيلو)
%۲۵/۹

%۱۶/۵

۳۱۲
%۷۴/۱

%۸۳/۵

۵۵۰
۳،۴۷۷،۰۰۰

۱،۶۹۹،۰۰۰

۴۸۹
جمع زير کشت آبى و ديمى (هکتار)

کل توليد (تن)

عملکر (کيلو)
۳۵/۳

%۴۰

۸۱۱
۶۴/۷

%۶۰

۶۶۶
۵،۲۰۵،۰۰۰

۳،۷۳۳،۰۰۰

۷۱۷


برداشت سالانه گندم و جو خانوار از زمين‌هاى آبى و ديمى (واحد وزن کيلوگرام)

سال مناطق شرقى مناطق غربى
۱۳۳۹ ۱۵۴۵ ۱۹۶۱
۱۳۵۰ ۱۳۶۷ ۲۰۵۷
۱۳۵۱ ۲۱۴۷ ۲۲۱۱
۱۳۵۲ ۱۸۰۴ ۲۱۱۱
۱۳۵۳ ۱۵۷۶ ۱۱۶۱
۱۳۵۴ ۱۹۳۸ ۲۰۹۳
۱۳۶۱ ۱۹۵۸ ۲۳۵۵
متوسط ۱۷۶۲ ۱۹۹۳
سطح زير کشت (هکتار)
عملکرد در هکتار
۲/۴۵
۷۱۹
۳/۰۲
۶۶۰