در ايران باستان تقويمى متداول بود که به ”تقويم فرس باستان“ شهرت داشت و تقويمى بود شمسي، مى‌گويند اين تقويم در زمان جمشيد پيشدادى (پادشاه افسانه‌اى ايران باستان) وضع گرديده است. در آن زمان رسم بر اين بود که مبداء تاريخ با جلوس هر پادشاه از نو آغاز و پس از فوت يا عزل آن تقويم مجدداً تجديد مى‌شد. هنگامى‌که يزدگرد سوم آخرين پادشاه ساسانى به تخت سلطنت نشست به مناسبتى اين تقويم ديگر تجديد نگرديده بلکه به‌نام تقويم يزدگردى شهرت يافت.

تقويم يزدگردى

يزدگرد سوم در سال ۱۱ هجرى (۶۳۲ ميلادي) به سلطنت رسيد و تقويم يزدگردى آغاز گرديد، در زمان سلطنت يزدگرد در جنگى که بين ايرانيان و اعراب آغاز گرديد قواى يزدگرد از اعراب شکست خورد و يزدگرد براى تهيه قوا و مقابله با اعراب به کوشش‌هائى در شرق ايران پرداخت ولى سرانجام کشته شد ولى ايرانيان کشته‌شدن او را باور نمى‌کردند. و پارسيان که به آئين ساسانيان وفادار مانده بودند تقويم يزدگردى را ادامه دادند و هنوز هم در تقويم‌هاى ايرانى از تقويم يزدگردى نام مى‌برند.

تقويم هجرى قمرى

پس از استيلاءِ اعراب تقويم ساسانيان به‌تدريج منسوخ و تقويم هجرى قمرى تا حدى جايگزين آن گرديد.


تقويم هجرى قمرى يک تقويم مذهبى است و مبداء آن از هجرت پيغمبر اسلام از مکه به مدينه آغاز مى‌گردد، اساس اين تقويم حرکت انتقالى گره ماه به‌دور زمين است و چون در نقاط مختلف زمين در گردش روزانه حدود هر ۲۳ ساعت و ۱۰ دقيقه يک‌بار کره ماه را رؤيت مى‌نمايند بنابراين هر روز قمرى حدود ۵۰ دقيقه نسبت به روز خورشيدى عقب مى‌ماند. هرماه حدود يک روز و سالانه حدود ۱۱ روز نسبت به سال خورشيدى عقب‌تر است، بنابراين ماه‌هاى سال قمرى همانند ماه‌هاى سال شمسى ثابت نمى‌مانند و ساليانه حدود ۱۱ روز نسبت به سال قبل خود زودتر آغاز مى‌گردند.


ماه رمضان و ماه محرم از ماه‌هائى هستند که به‌مناسبت روزه‌دارى و عزادارى خاطرات آن بيش از ماه‌هاى ديگر در اذهان عمومى باقى مى‌مانند از اين‌رو در طى گذشت سال‌ها ياد آورده مى‌شود که تاريخ اين ماه‌ها زمانى در فصل سرما و زمانى‌ در فصل گرما و يا بالعکس مى‌افتند و حدود هر ۳۳ سال، سال قمرى نسبت به سال شمسى حدود يک سال عقب مى‌ماند.

تقويم جلالي

ايرانيان به‌خاطر اينکه تقويم هجرى قمرى نسبت به سال شمسى و متغير بودن ماه‌هاى سال نسبت به بروج ۱۲گانه و عدم تطبيق آن با فصول کشت و زرع و جمع‌آورى ماليات، و کوتاه‌تر بودن سال آن (تقويم هجرى و قمري)، دو تقويم به‌کار مى‌بردند.


۱. تقويم هجرى قمرى که تقويم رسمى و تقويم کتابت بود.

۲. تقويم يزدگزدى که تقويم کشت و زرع و جمع‌آورى ماليات بود.


در تقويم يزدگردى سال را به ۱۲ ماه و ۳۶۵ روز تقسيم مى‌کردند، نام ماه‌هاى ۱۲گانه همين ماه‌هاى مرسوم کنونى است (فروردين، ارديبهشت، خرداد، و....)، هر ماه به ۳۰ روز تقسيم مى‌شد و اسامى ۳۰گانه نام روزهاى هر ماه بود و ۵ روز اضافى هر سال را به آخر آبان مى‌افزودند ولى کسرى‌هاى سال را به‌دقت محاسبه نمى‌نمودند از اين‌رو هر سال کمى نسبت به سال نجومى جلو مى‌افتاد و بر اين اساس در زمان سلطنت سلطان جلال‌الدين ملکشاه سلجوقي، اول نوروز سلطانى روز ۱۸ فروردين‌ماه آفتاب در آغاز برج حمل مى‌تابيد يعنى سال ۱۸ روز جلو افتاده بود. ملکشاه سلجوقى در سال ۴۶۷ هجرى قمرى تصميم گرفت اين تقويم را که در قسمت اعظم ايران آن روز رايج بود اصلاح نمايد از اين‌رو منجمان آن عصر را که حکيم عمر خيام نيز جزء آنان بود براى اصلاح تقويم دعوت نمود، نجوم‌دانان دعوت شده پس از محاسبات دقيق ۱۸ روز اضافى سال را حذف نموده و روز اول فروردين‌ماه (روز اول آفتاب در برج حمل) سال ۴۴۸ يزدگرى را (برابر با ۴۷۱ هجرى قمري) مبداء تاريخ جلالى که همان اصلاح شده تقويم يزدگردى است مورد استفاده قرار دادند.


اسامى ماه‌هاى تاريخ جلالى همان اسامى ماه‌هاى يزدگردى است که به‌همان شکل مورد محاسبه قرار مى‌گرفت.

تقويم هجرى شمسى

از زمانى‌که ايرانيان دين اسلام را پذيرفتند تقويم اعراب تقويم مذهبى متداول ايران گرديد ولى به خاطر نقايص اين تقويم در سال ۱۳۴۳ هجرى قمرى تصميم به اصلاح رسمى تقويم ايران گرفته شد.


اصلاح اين تقويم بدين شکل بود که اختلاف کسرى‌هاى روزهاى سال هجرى قمرى را در طول ۱۳۴۳ سال محاسبه و برحسب سال از ماه‌هاى قمرى کسر نموده به‌موجب قانون مورخ ۱۱ فروردين ۱۳۰۴ هجرى شمسى که به تصويب مجلس شوراى ملى وقت نيز رسيد،سال مذکور جانشين سال ۱۳۴۳ هجرى قمرى گرديد و تقويم هجرى شمسى تقويم رسمى کشور ايران اعلام گرديد.


برطبق اين قانون سال شمسى حقيقى از روز اول بهار آغاز شده اسامى ماه‌هاى آن همان اسامى ماه‌هاى قديم ايرانى بر پايه تقويم يزدگردى است، مبداء آن از هجرت پيغمبر اسلام از مکه به مدينه است.


به موازات تقويم هجرى قمرى که تا سال ۱۳۰۴ شمسى تقويم رسمى و کتابت در ايران بود تقويم جلالى که دنبال همان تقويم يزدگردى است در ايران متداول بود. ”تقويم زراعي“ بر همين تقويم متداول بود و هنوز هم به مقياس وسيعى در روستاهاى سراسر کشور متداول است که کشت و زرع سنتي، دامداري، آبياري، اجاره زمين‌هاى مزروعى و... براساس آن محاسبه و تنظيم مى‌گردد.


ماه‌هائى که در اين تقويم به‌کار برده مى‌شود اسامى بروج دوازده‌گانه است (نام‌هاى عربي) مثلاً مى‌گويند:


اول حوت کار زراعى آغاز مى‌گردد و سنبله سال زراعى پايان مى‌يابد، جوزا فصل درو يا در عقرب هوا رو به سردى مى‌نهد.


اسامى بروج دوازده‌گانه در برابر نام‌هاى فارسى آنها در جدول زير آورده شده است.

تقويم هجرى شمسى

فصل نام‌هاى عربى نام‌هاى فارسى
بهار حمل، شور، جوزا فروردين، ارديبهشت، خرداد
تابستان سرطان، اسد، سنبله تير، مرداد، شهريور
پائيز ميزان، عقرب، قوس مهر، آبان، آذر
زمستان جدي، دلو، حوت دي، بهمن، اسفند


متفکران جهان‌‌باستان تصور مى‌کردند که زمين ثابت و منطقه البروج به دور زمين مى‌گردد و مدت عبور هر برج از برابر زمين يک ماه به‌طول مى‌انجامد. در مدت مذکور نام تخيلى آن برج به جمع روزهاى آن ماه داده مى‌شد، مثلاً برج عقرب (آبان) مدت يک ماهى بود که سيارات قلمرو يکى از بروج دوازده‌گانه به‌نام عقرب از مقابل زمين عبور مى‌نمودند. اصطلاح ”برج“ مدت زمانى است که زمين در گردش سالانه خود از مقابل هريک از بروج در قلمرو فضائى عبور مى‌نمايد.