يکى از عوامل مهم در هر محيط جغرافيائى خاک است زيرا بدون آن هيچ نباتى نمى‌تواند وجود داشته باشد و در اين‌صورت هيچ حيوانى هم در سطح خشکى نمى‌تواند به حيات خود ادامه دهد تا نيازهاى انسانى توسط آن تأمين گردد. منظور از خاک سطح نازکى است که قشر روئين خشکى‌هاى روى زمين را پوشانيده است و به دو طريق مکانيکى و شيميائى در سطح سنگ‌ها ايجاد مى‌گردد.


پيدايش خاک به طريق مکانيکى در نتيجه اختلاف درجه حرارت، نفوذ آب در خلل و فرج سنگ‌ها و حرکت آب‌هاى روان و بادها صورت مى‌گيرد زيرا:


به‌‌هنگام بارندگى قطرات باران در خلل و فرج سنگ‌هاى کوهستان نفوذ مى‌نمايند و اختلاف درجه حرارت شب و روز گاهى منجربه يخبندان مى‌گردد در اين حالت در پوسته روئين‌سنگ‌ها انقباض حاصل شده و سرانجام به شکستن و خرد شدن سنگ‌ها مى‌انجامد و اين عمل خرد شدن و ريز شدن سنگ‌ها باعث مى‌شود که ذرات توسط باد و يا آب‌هاى روان جابه‌جا شده در نقطه‌اى از شيب زمين انباشته گرديده ايجاد خاک مى‌نمايند.


آ‌ب‌هاى روان در مسير خود سنگ‌هاى شکسته و خرد شده را از جايگاه اصلى خود حرکت داده و در طول بستر بر اثر برخورد با سنگ‌هاى ديگر شکسته و خرد مى‌گردند. اگر در طول بستر رودخانه حرکت کنيم، در ارتفاعات و تندآب‌ها، بستر رودخانه را پوشيده از قلوه‌سنگ‌هاى بزرگ مى‌بينيم و هر چه به‌سمت جريان آب پيش رويم از بزرگى قلوه‌سنگ‌ها کاسته گرديده تا آنجا که در جلگه‌ها قلوه‌سنگ‌ها به مرور به‌ريزه‌سنگ و ماسه‌سنگ تبديل مى‌گردند و اگر در طول رودخانه‌ها اين موضوع را مورد مطالعه قرار دهيم، مشاهده مى‌کنيم که چطور شن و ماسه‌هاى رودخانه‌اى به شکل رسوبات در کف بستر باقى‌مانده و جلگه‌هاى رسوبى را موجود مى‌آورند که از حاصلخيزترين مراکز کشاوزى به‌شمار مى‌روند.


جلگه‌هاى خوزستان، گيلان، مازندران، گرگان و مغان از بهترين نمونه‌هاى ايجاد اين خاک‌ها به‌شمار مى‌روند و در سطح جهانى بايستى از جلگه‌هاى معروف رود نيل در مصر، جلگه‌هاى اطراف رود ميسى‌سى‌پى در ايالات متحده آمريکا، جلگه سند در پاکستان نام برد.۱


(۱ناطق فوق‌الذکر در منطقه معتدله زمين واقع شده‌اند زيرا بهترين و مناسب‌‌ترين خاک‌هاى زراعى دنيا در اين منطقه قرار دارند. خاک‌هاى منطقه قطبى به‌خاطر يخبندان سرما و برف دائمى براى کشاورزى مناسب نيستند، خاک‌هاى منطقه گرم استوائى هم به‌خاطر رطوبت زياد، باران‌خيزى و توأم شدن گرما و رطوبت فراوان، عمل شيميائى خاک فوق‌العاده شديد و عمل مکانيکى به‌حداقل تقليل مى‌يابد زيرا املاح مفيد سطح زمين شسته شده و قشر روئين زمين داراى خاک سفيد زراعى نيست، سطح روئين مردابى شکل و فقط درختانى مى‌توانند به موجوديت خود ادامه دهند که ريشه آنها از قشر مردابى گذشته به خاک‌هاى عمقى برسند، اصولاً خاک‌هاى منطقه گرم جهت کشت و زرع مساعد نيست و فرآورده‌هاى کشاورزى آنها بيشتر فرآورده‌هاى درختان جنگلى است.


باد نيز در طريقه مکانيکى پيدايش خاک سهمى دارد چه در نقاط کويرى و بادخيز ذرات شن و خاک توسط باد جابه‌جا شده پستى‌ها را هموار و تپه‌ها را سائيده و مسطح مى‌سازد. هنگام حرکت ذرات مذکور توسط باد تصادم بين ذرات ايجاد گرديده و باعث خرد شدن و ريز شدن بيشتر آنها مى‌گردد.


پيدايش خاک به طريق شيميائى نيز انجام مى‌پذيرد زيرا ترکيبات سنگ‌ها داراى ساختمان يکسانى نيست و با نفوذ آب به داخل آنها عکس‌العمل‌هاى متفاوتى نشان مى‌دهد، مثلاً نفوذ آب به داخل سنگ‌هاى آهکى باعث تجزيه و حل شدن آهک در آب گرديده و در نتيجه حفره‌هائى در دل سنگ‌هاى آهکى کوهستان ايجاد مى‌نمايد. غارهاى مختلف کوهستان نشان‌دهنده اين عمل شيميائى است که در طول قرن‌ها صورت گرفته است. املاحى که بدين‌ترتيب در آب محلول مى‌گردد در نقطه ديگرى رسوب نموده و پيدايش خاک‌ها را سبب مى‌گردند.


خاک‌ها را معمولاً به خاک‌هاى شني، رسى و مخلوط نيز طبقه‌بندى مى‌نمايند. خاک‌ها مخلوط با ارزش‌ترين و مساعدترين خاک‌ها جهت کشاورزى است. خاک‌هاى شني۱ه واسطه نفوذ‌پذيرى براى کشاورزى مناسب نيستند ولى خاک‌هاى رسى به‌خاطر اينکه ذرات آب در آن نفوذناپذير هستند براى کشاورزى مناسب هستند، بستر آب‌هاى زيرزمينى را اين نوع خاک‌ها تشکيل مى‌دهند.


(۲ناطق کويرى ايران داراى چنين شنزارهائى است که دامنه وسعت آن تا چندين استان ادامه مى‌يابد، وسعت اين شنزارهاى کويرى را در سال ۱۳۴۰ حدود ۱۸،۰۰۰،۰۰۰ هکتار برآورد نموده بودند که بيش از ۹۱ درصد آن در مناطق کويرى استان‌هاى خراسان، کرمان، اصفهان و بلوچستان واقع گرديده است، در سال ۱۳۴۴ مناطق کويرى بدون پوشش نباتى ايران را حدود ۱۲،۰۰۰،۰۰۰ هکتار متذکر گرديده‌اند که حدود ۵،۰۰۰،۰۰۰ هکتار آن در زير شن‌هاى روان قرار داشته است.