رويداد انقلاب صنعتى در دههٔ ۱۷۳۰ در انگلستان و انتشار آن در طول قرن ۱۹ به سراسر قاره، اروپاى غربى و مرکزى را به منزله هسته‌هاى بنيانى صنعت جهان و منشاء پديدهٔ صنعتى شدن متجلى ساخت. تمرکز توليدات صنعتى اغلب در مجموعه‌اى از بخش‌هاى مشخص ميدلند (Midland) انگلستان در غرب شروع مى‌شود و به کوه‌هاى اورال در شرق خاتمه مى‌يابد (نقشه نواحى صنعتى اروپا).


نواحى صنعتى اروپا
نواحى صنعتى اروپا

صنايع نساجى انگلستان به منزلهٔ شروع انقلاب صنعتى و همچنين تمرکز و تخصص‌گرائى مرتبط با آن تلقى گرديد. چرخ‌هاى ريسندگى مکانيکى با نيروى آب در يورکشاير، لانکاشاير و ميدلند به حرکت درآمدند. کشف نيروى بخار محرک و انگيزهٔ تشديدکنندهٔ فرآيند صنعتى شدن انگلستان و در مجموع اروپا شد. در پى آن نواحى زغال‌خيز به عوض حواشى وردخانه‌ها، مکان‌هاى ايجاد صنايع فولاد و ديگر صنايع متنوع در يوکشاير، لانکاشاير، ميدلند و اراضى پائين دست اسکاتلند شدند. لندن گرچه از نظر مسافت از منابع زغالى به ديگر منابع دور بود، ولى به‌دليل دستيابى به بازار مصرف و عرضهٔ نيروى کار، از کانون‌هاى جذب صنعت به‌شمار مى‌رفت. فن‌آورى انگلستان به ديگر قسمت‌هاى قاره نيز انتشار يافت. وجود کمربندهاى زغال‌خيز در سراسر شمال فرانسه، بلژيک، مرکز آلمان، شمال جمهورى چک، جنوب لهستان و به سمت غرب، جنوب اوکراين، گسترش صنايع را در اروپا حمايت مى‌کرد. به همين صورت، ذخاير آهن، لزوم اسکان صنايع فلزى را در اين مکان‌ها تأکيد مى‌کرد. ديگر تمرکزهاى مهم صنعتي، از استقرار متروپليتن‌ها و پايخت‌ها پيروى مى‌کردند.


وسيع‌ترين و مهمترين نواحى صنعتى اروپا از ناحيهٔ سمبرنوس (Sambre - Neuse) از مرز فرانسوى بلژيک تا ناحيه رور (ٕRuhr) آلمان غربى کشيده شده است. مرکز و هستهٔ آن رور است که يک تجمع صنعتى و در نهايت شهرى و فشرده است و جمعيتى بيش از ۲ ميليون نفر را در متجاوز از ۵۰ شهر عمده خود جاى داده است. رور عرضه‌کننده مهمترين صنايع آهن و فولاد، نساجي، اتومبيل‌سازي، شيميائى و تمامى صنايعى که به نوعى در فلز تغييرشکل ايجاد مى‌کنند، است. در فرانسه صنايع سنگين و تا اندازه‌اى صنايع نساجى در جوار مناطق آهن‌خيز نانسى (Nancy) و در مجاورت مناطق زغالى ليل (Lille) قرار گرفته‌اند. پاريس نيز همانند لندن فاقد مواد اوليه است ولى مزيت دسترسى آسان به دريا و به بازارهاى محلى را دارد. تاريخچه تجارت و جمعيت اين شهر آن را به مهم‌ترين مرکز صنايع کارخانه‌اى فرانسه تبديل کرده است.


پاريس با توجه به جمعيت و نيروى کار متخصص، يکى از مهم‌ترين مراکز صنايع حمل و نقل، تجهيزات الکترونيکى و ادوات مهندسي، کالاهاى مصرفى تخصصى نظير عطر، لوازم آرايش و پوشاک محسوب مى‌شود.


تاريخچهٔ صنعتى شدن بخش ساکسونى (Saxony) در آلمان به دهه‌هاى نخست ۱۶۰۰ برمى‌گردد. مزيت اين بخش هم تا حدى معلول مهارت نيروى کار به‌دليل مهاجرت قشر متخصص و صنعت کار از فرانسه و هلند بوده است. منسوجات، مواد شيميائي، صنعت چاپ، ساخت ماشين‌آلات ظريف و صنايع عينک‌سازى از جمله صنايع مشهور اين کشور هستند. صنايع جمهورى چک به‌خاطر تنوع و کشش بسيار مرغوب است. صنايع آهن و فولاد، تجهيزات حمل و نقل، صنايع نظامي، صنايع شيميائى و نظاير آن، ويژگى و مشخصهٔ اصلى الگوى صنايع کارخانه‌اى در لهستان، مجارستان، بلغارستان، رومانى و يوگسلاوى هستند.


بخش اروپاى شوروى سابق داراى دو جهت‌گيرى متمايز در امر صنعت‌گرائى است يکى توجه به صنايع سبک و بازارگرا که به‌طور عمده کانون آن نواحى صنعتى مرکزى مسکو و پيرامون آن است. در اينجا کشش بازارهاى عمده، روش حمل و نقل پيشرفته، استقرار در بخش اروپائى کشور، دسترسى به نيروى کار فراوان و ارزان، صنايع را جذب کرده است. از ديگر شهرهاى صنعتى لنين‌گراد، بخش واقع در شمال کشور است که به‌دليل نيروى کار متخصص شکل و نظام يافته است(1) ..


1 . پطرکبير در اوايل قرن ۱۸ از اروپاى غربي، صنعتکارانى را به‌منظور گسترش صنايع مدرن دعوت نمود.


جهت‌گيرى ديگر، سامان‌دهى صنايع فلزى در اين کشور است که در جنوب اوکراين در حوزهٔ دنيپر (Basin - Dniepr) و دونتس (Donets) استقرار يافته‌اند. در اين مکان زغال کک، سنگ‌آهن، آلياژهاى فلزى و ديگر فلزات به راحتى در دسترس هستند. تقريباً اين مکان به لحاظ درجهٔ تمرکز جمعيت نظير ناحيه رور است. البته طرح پنج‌ساله استالين با تأکيد برايجاد منابع چندگانه عرضه کالاهاى اساسى صنعتي، منجر به ايجاد مناطق ديگرى در قسمت‌هائى از اين کشور شده است.


قبل از انقلاب ۱۹۱۷، ۹۰ درصد صنايع روسيه در غرب رودخانهٔ ولگا مستقر بودند. الگوى بخش‌هاى جديد صنعتى (نقشه نواحى صنعتى شوروى سابق) معرف تحقق طرح استالين مبنى بر بسط و گسترش منابع کشور بود. اين طرح به‌منظور ايجاد پايگاه‌هاى متعدد صنعتى جديد در محل عرضه منابع و مواد اوليه و تقويت اقتصاد کشور پايه‌ريزى شده بود.


صنعتى شدن اورال، حوزهٔ کوزنتسک (Koznetsk) قزاقستان، مرکز آسيا و شرق دور شوروى نتيجه پيروى از اين برنامه و سياست، از سال ۱۹۲۸ ست.


نواحى صنعتى شوروى سابق
نواحى صنعتى شوروى سابق