بليّات طبيعى

اين استثناء، اگرچه يکى از مواردى است که در قوانين عرفى وجود دارد، تقريباً همواره در کليّه قراردادهاى اجاره و يا بارنامه‌هاى دريائى وارد مى‌شود. اين استثناء شامل تمام اتّفاقاتى است که منحصراً و مستقيماً بدون دخالت بشر از طبيعت و عوامل طبيعى ناشى شود و با پيش‌بينى معقول هم قابل‌ احتراز نمى‌باشند. خسارات ناشى از صاعقه، طوفان و حتى يک باد شديد هم ممکن است داخل اين استثناء قرار گيرد. اما اتّفاق ناشى از دريانوردى در هواى مه‌آلود شايد داخل اين شرط قرار نگيرد زيرا قسمتى از اين‌کار با دخالت بشر صورت مى‌گيرد.

عمليات دشمنان کشور

اين شرط نيز که صريحاً در قرارداد آورده مى‌شود شامل اعمال دزدان نمى‌شود، بلکه فقط شامل آن اعمالى مى‌گردد که دشمنان کشور انجام مى‌دهند. گفته مى‌شود که امانت‌دارى که کالا را از بين برده در مقابل دشمنان کشور چاره‌اى نداشته است زيرا رسيدگى به اين امور در صلاحيت دادگاه‌هاى ما (انگلستان) نمى‌باشد.


احتمالاً اين استثناء دزدى دريائى را شامل نمى‌شود و فقط شامل دشمنان دولت و کشورى که حمل‌کننده محموله به آن کشور تعلق دارد مى‌شود.


در مورد دشمنان کشورى که فرستنده کالا به آن تعلّق دارد به‌نظر نمى‌رسد که متصدّى حمل و نقل خواهان استثناء اين مورد نيز باشد.


اگر محموله از کالاهاى قاچاق نباشد در معرض مصادره نمى‌باشد. اما اگر محموله قاچاق باشد به استناد اصل عيب ذاتي متصدّى حمل و نقل مسؤوليّتى در قبال مصادره آنها ندارد.


به‌نظر مى‌رسد که اگر قراردادى صريحاً متضمّن استثنائات حقوق عرفى در مورد بليّات طبيعى و دشمنان کشور نباشد مالک کشتى استحقاق منتفع شدن از موارد معافيّت‌هاى فوق را ندارد. (اين بحث بيشتر جنبه دانشگاهى دارد تا عملي، زيرا غالباً در قراردادها اين شروط به صراحت وارد مى‌شوند). اما مالک کشتى مسؤول خسارت وارده ناشى از عيوب ذاتى کالا و يا ناشى از غفلت فرستنده کالا نمى‌باشد.

توقيف کشتى به‌علت دعواى حقوقى

گرچه اين مورد، چنان‌که ديديم، مشمول استثناء قبلى نيست اما اين شرط به صراحت در قراردادها گنجانيده مى‌شود.

دزدى دريائى و يا راهزنى در دريا و خشکى

کلمهٔ راهزن شامل سرقت پنهانى نمى‌شود بلکه منظور آن سرقتى است که عوامل خارج از کشتى با خشونت مرتکب شوند. اغلب کلمهٔ دزد نيز به اين استثناء اضافه مى‌شود که منظور دزدهائى است که از خارج کشتى وارد عمل مى‌شوند.

تخلّف از وظيفه (Barratry)

هرگونه تخلّف عمدى توسّط فرماندهٔ کشتى و يا کارکنان آن عليه کشتى و يا محموله آن بدون داشتن مجوز صريح و ضمنى از طرف مالک کشتى و يا نماينده او ضرر رسانيدن به مالک کشتى تلقى مى‌گردد. اين عمل بايد ارادى و عمداً و به قصد اضرار به مالکين صورت گيرد. بنابراين اگر فرمانده کشتى را سوراخ کند و يا متقلّبانه کالا را بفروشد و يا کشتى را از مسير منحرف نمايد عمل او مصداق زيان رسانيدن به مالک کشتى تلقّى مى‌گردد. اگر کشتى به‌صورت لخت اجاره شده باشد فرماندهٔ کشتى از کارکنان مستأجر محسوب مى‌شود و هرگونه عملى که عليه منافع مستأجر حتى اگر با رضايت مالک کشتى انجام شود به‌عنوان زيان رسانيدن به مستأجر محسوب مى‌گردد.

همه مخاطرات و حوادث دريائى

اين استثناء شامل همهٔ اتّفاقاتى است که مختص سفرهاى دريائى است و قابل پيش‌بينى و مقابله توسط مالک کشتى و يا کارکنان وى به‌عنوان اتّفاقات طبيعى و احتمالى سفر دريائى نباشد.


لازم نيست اين اتفاقات نادر و فوق‌العاده باشند. بنابراين نفوذ آب به کشتى و نيز به گِل نشستن و يا برخورد با صخره در هواى مه‌آلود در درياهاى خشن و متلاطم گرچه نادر نيست اما ممکن است در محدودهٔ اين مستثنيات قرار گيرند منوط بر اين که مستند به غفلت آنهائى که تصدّى کشتى را دارند، نباشد. از طرف ديگر اگر به‌علت پوسيدگى ستون‌ کشتى آب دريا به داخل کشتى در شرايط آب و هواى معمولى نفوذ کند مشمول مستثنيات نمى‌شود.


اما اتفاقى که امکان حدوث آن نيز در خشکى وجود دارد مانند ترکيدگى ديگ و يا لوله‌هاى بخار و نيز خورده شدن قسمتى از محموله توسط حشرات مشمول مستثنيات نمى‌گردد. از اين‌رو آتش‌سوزى يک مخاطره دريائى نيست و هم‌چنين عبارت حوادث دريائى شامل آتش‌سوزى در دريا است نيز مشمول مخاطرات دريائى نمى‌باشد.


به‌منظور اين که مالک کشتى از اين مستثنيات استفاده نمايد لزومى ندارد که چگونگى ورود خسارت و زيان را دقيقاً ثابت نمايد بلکه کافى است ثابت کند که ضرر و خسارت به‌علت اتفاقات غيرمنتظره بدان معنى که در مورد آن سفر دريائى غيرمنتظره باشد بوده است. (يعنى غيرمنتظره بودن آن حادثه با سفر دريائى مربوطه سنجيده مى‌شود).

ضرر و خسارت ناشى از غفلت متصدّى و حمل و نقل و يا کارکنان وى

وقتى که چنين استثناء که عموماً به شرط غفلت موسوم است در قرارداد آمده باشد اثر آن اين است که مالک کشتى را از مسؤوليّتى که حتى در اثر غفلت خود و يا کارکنان او باشد معاف مى‌کند.


مسئله معافيّت از مسؤوليّت ناشى از غفلت موضوعى است که بستگى به تعبير و تفسير در هر مورد دارد. بنابراين وقتى‌که اين عبارت ناظر به اشتباهات غيرغفلت است دربرگيرندهٔ اشتباهات ناشى از غفلت نمى‌باشد.

ناقص بودن بسته‌بندى

گفته مى‌شود که با اين استثناء متصدّى حمل و نقل حمايت مى‌شود اگرچه ضرر و زيان به‌علت نقص در بسته‌بندى کالاهائي، به غير از آنهائى باشد که واقعاً صدمه ديده‌اند. اگر نقص بسته‌بندى با بازبينى معقول قابل تشخيص باشد مالک کشتى به استثناء فوق نمى‌تواند استناد نمايد. احتمالاً قاعدهٔ مشابهى در مورد متصدّى حمل و نقل که خواهان استفاده از شرط ناقص و غيرکافى بودن علائم مى‌باشد قابل اعمال است.