به‌موجب ماده ۱۷ قانون ماليات‌هاى مستقيم، هرگاه در نتيجه فوت شخصى اعم از فوت واقعى يا فرضى اموالى از متوفى باقى بماند، مشمول ماليات بر ارث است وصول اين نوع از ماليات در ايران براى اولين بار به‌موجب قانون ماليات بر ارث مصوب آبان‌ماه ۱۳۱۶ اجاره داده شد. علماى ماليه، ماليات بر ارث را به دو نوع تقسيم کرده‌اند:


۱. ماليات بر ماترک

۲. ماليات بر سهم‌الارث


در ماليات بر ماترک کليه اموال و دارائى‌هاى متوفى پس از وضع بدهى‌هاى محققه وى و قبل از تقسيم بين وراث مشمول ماليات قرار مى‌گيرد. در ماليات بر سهم‌الارث از سهم‌الارث هر طبقه با نرخ‌هاى خاص ماليات وصول مى‌شود.


در ايران ماليات بر ارث ممکن است از ماترک يا سهم‌الارث و يا هر دو وصول شود. ميزان سهم‌الارث به درجه قرابت و مبلغ ارثيه بستگى دارد.

اموال مشمول ماليات بر ارث

به استناد ماده ۱۹ قانون مزبور اموال مشمول ماليات بر ارث عبارت‌اند از کليه ماترک متوفى واقع در ايران يا خارج از ايران اعم از منقول و غيرمنقول و مطالبات قابل وصول و حقوق مالى پس از کسر هزينه کفن و دفن در حدود عرف و عادت و واجبات مالى و عبادى در حدود و قواعد شرعى و ديون محقق متوفي.

ماترک متوفى و قيمت حين‌الفوت

آنچه که متوفى حين فوت باقى مى‌ماند، ماترک متوفى نام دارد که ارزيابى آن در زمان فوت اصطلاحاً قيمت حين‌الفوت مى‌گويند.

چگونگى ارزيابى ماترک متوفى

مبناى محاسبه قيمت املاک متوفى ارزش معاملاتى آنها حين‌الفوت متوفى مى‌باشد. زوجه فقط از اموال منقول و ابنيه و اشجار (اعيانى ملک) ارث مى‌برد. چنانچه اموال متوفى داراى قيمت رسمى باشد، قيمت رسمى زمان فوت مورد محاسبه قرار خواهد گرفت.

خصوصيات ماليات بر ارث

۱. ماليات بر ارث يا اصل توانائى پرداخت مطابقت دارد.

۲. ماليات بر ارث منبع مهم براى درآمد دولت‌ها با کمترين هزينه است.

۳. ماليات بر ارث بر اصل عدالت اقتصادى استوار است.

۴. ماليات بر ارث بر اصل عدالت اجتماعى استوار است.

۵. اين نوع ماليات از بيکارى و تن‌پرورى اشخاص تا حدودى جلوگيرى مى‌نمايد.

طبقه‌بندى وراث

به استناد ماده ۱۸ قانون ماليات‌هاى مستقيم وراث به سه دسته تقسيم مى‌شوند:


۱. وراث طبقه اول که عبارتند از: پدر، مادر، زن، شوهر، اولاد و اولاد اولاد.

۲. وراث طبقه دوم که عبارتند از: اجداد، برادر، خواهر و اولاد آنها.

۳. وراث طبقه سوم که عبارتند از: عمو، عمه، دائى و خاله و اولاد آنها.

معافيت‌هاى مالياتى ماليات بر ارث

معافيت‌هاى مالياتى اين نوع از ماليات‌ها به ده بخش به‌شرح زير تقسيم مى‌شود:


۱. بدهى متوفى به وراث طبقه اول مستند به مدارک قانونى که اصالت مدارک مورد تأييد هيئت حل اختلاف مالياتى قرار گيرد به استناد تبصره ماده ۱۹ قانون ماليات‌هاى مستقيم قابل کسر از ماترک خواهد بود. در مورد مهريه نفقه ايام عده‌ تأييد هيئت مذکور لازم نيست.


۲. کسر ديون متوفى به وراث طبقه دوم و سوم علاوه بر تأييد هيئت فوق منوط به آن است که متوفى تا تاريخ فوت خود داراى وراث از طبقه ماقبل حسب مورد بوده باشد.


۳. از سهم‌الارث هر يک از وراث طبقه اول مبلغ دو ميليون ريال به‌عنوان معافيت کسر و مازاد بر نرخ ماده ۲۰ قانون مزبور مشمول ماليات خواهد بود.


۴. معافيت سهم‌الارث هر يک از وراث طبقه اول که کمتر از بيست سال سن داشته باشند و همچنين فرزندان اناث متوفى که تا حين‌الفوت متوفى شوهر اختيار نکرده‌اند به استناد تبصره يک ماده ۲۰ قانون مزبور به سه ميليون ريال افزايش خواهد يافت.


۵. در صورتى‌که وراث طبقه دوم کمتر از ۲۰ سال سن يا محجور يا معلول از کار افتاده و يا صرفاً به تحصيل اشتغال داشته و کمتر از ۲۵ سال تمام سن داشته باشد. سهم‌الارث آنها به استناد تبصره ۲ ماده ۲۰ قانون مزبور تا يک ميليون و پانصد هزار ريال معاف و مازاد به نرخ ماده ۲۰ مشمول ماليات خواهد بود.


۶. هرگاه کليه وراث از طبقه اول بوده و بين آنها عيال يا حداقل يک فرزند کمتر از ۲۰ سال يا محجور و يا معلول از کار افتاده و يا فرزند کمتر از ۲۵ سال سن و صرفاً مشغول تحصيل داشته باشد و اموال غيرمنقول متوفى منحصر به يک خانه يا آپارتمان مسکونى باشد جمع معافيت‌هاى سهم‌الارث وراث به استناد تبصره ۳ ماده ۲۰ قانون مزبور معادل ارزش خانه يا آپارتمان يا مبلغ بيست ميليون ريال هر کدام کمتر است افزايش مى‌يابد و اين در صورتى‌که جمع معافيت‌هاى سهم‌الارث معادل يا بيشتر از حد نصاب مذکور باشد اين معافيت تعلق نخواهد گرفت.


۷. وجوه بازنشستگى و وظيفه و پس‌انداز خدمت و بيمه‌هاى اجتماعى و نيز وجود پرداختى توسط مؤسسات بيمه يا بيمه‌گزار و يا کارفرما از قبيل بيمه عمر، خسارت فوت و همچنين ديه و مانند آنها حسب موردى‌که يک ماه و يا به‌طور مستمر به ورثه متوفى پرداخت مى‌گردد، به استناد بند يک ماده ۲۴ قانون مزبور از معافيت مالياتى برخوردار است.


۸. اموالى که براى سازمان‌ها و مؤسسات دولتي، نهادهاى عمومى غيردولتى و مؤسسات عام‌المنفعه و موقوفات عام‌ (بندهاى ۱، ۲ و ۴ امور مربوط به بند ۳ ماده ۲ قانون مزبور) مورد وقف يا نذر يا حبس يا وصيت واقع گردد به شرط تأييد سازمان‌ها و مؤسسات مذکور و در مورد انجام امور مذکور در بند ۳ ماده ۲ اين قانون به شرط آنکه دولت يا شهردارى‌ها يا مراجعى که مورد قبول دولت باشد در اجراء آن حق نظارت داشته باشند به استناد بند ۳ ماده ۲۴ قانون از معافيت مالياتى برخوردار است.


۹. صد در صد سپرده‌هاى متوفى نزد بانک‌هاى کشور و ثبت آنها در خارج از کشور و همچنين ۵۰ درصد ارزش سهام متوفى در شرکت‌هائى که سهام آنها طبق قانون مربوط از طرف هيئت پذيرش براى معامله در بورس اوراق بهاءدار قبول شده باشد و ۴۰ درصد ارزش سهام متوفى در شرکت‌هاى سهامى عام توليدي، صنعتى و معدنى و شرکت‌هاى تعاونى توليدى و صنعتى و معدنى به استناد بند ۴ ماده ۲۴ قانون مزبور از معافيت مالياتى برخوردار است.


۱۰. وراث طبقه اول و دوم نسبت به اموال شهداى انقلاب اسلامى مشمول ماليات بر ارث موضوع اين فصل نخواهند بود. به شرط آنکه شهادت به تأييد يکى از نيروهاى مسلح ج ا.ا و يا بنياد شهيد انقلاب اسلامى حسب مورد صورت گيرد. (ماده ۲۵ قانون م م).

جرايم مالياتى ماليات بر ارث

چنانچه وراث يا يکى از آنها ظرف مدت ۶ ماه از تاريخ فوت متوفى اظهارنامه مخصوص را تسليم حوزه مالياتى ذى‌ربط ننمايد مشمول جريمه‌اى معادل ۵ درصد ماليات متعلق خواهند بود و در صورتى‌که بانک‌ها، شرکت‌ها، مؤسسات و اشخاصى که مالى از متوفى نزد خود دارند از اظهار آن خوددارى نمايند يا بدون موافقت وزارت امور اقتصادى و دارائى آن را به ورثه تسليم نمايند، علاوه بر مسئوليت تضامنى با وارث تا معادل ارزش آن مشمول پرداخت جريمه‌اى برابر ۵ درصد ارزش مال خواهند بود.