سياست تقسيم سود برخى از شرکت‌ها به‌گونه‌اى است که به‌جاى پرداخت سود سهام به‌صورت وجه نقد، اقدام به توزيع سهام جايزه مى‌کنند. سهامدارانى که اين سهام را دريافت مى‌کنند نبايد هيچ نوع وجهى از اين بابت بپردازند.

سهام جايزه

برخى از شرکت‌ها به‌جاى پول نقد به سهامداران خود سود سهمى يا سهام جايزه مى‌دهند. مثلاً امکان دارد که يک شرکت اعلام کند در پايان يک سال مالى به صاحبان سهام عادى ۱۰ درصد سهام جايزه مى‌دهد. اين بدان معنى است که آن شرکت به هرکس که ۱۰ سهم عادى دارد يک سهم جديد (به‌جاى سود سالانه) خواهد داد.


شيوهٔ حسابدارى و ثبت سهام جايزه به اين‌صورت است که حسابدار مبلغى معادل ارزش بازار سهام جايزه از حساب سود انباشته شرکت کم مى‌کند و آن را به حساب سرمايه و صرف سهام منظور مى‌کند. بديهى است تعداد سهام عادى که در دست مردم است افزايش مى‌يابد، ولى ارزش ويژه اين سهام عادى تغيير نخواهد کرد.


مثال:

در جدولى که در پى مى‌آيد، نمونه ثبت سهام جايزه به ميزان ۲۰ درصد در شرکت آلفا نشان داده شده است. در قسمت فوقانى جدول، ترازنامه شرکت آلفا نوشته شده است و پس از آن شيوهٔ منظور کردن ۲۰ درصد سهام جايزه ارائه شده است.


از آنجا که تعداد ۵۰۰،۰۰۰ سهم عادى اين شرکت در دست سهامداران است. شرکت اقدام به انتشار ۱۰۰،۰۰۰ سهم جديد (۲۰/۰ × ۵۰۰،۰۰۰) مى‌کند.

جدول پرداخت سهام جايزه و تجزيه سهام به‌وسيله شرکت آلفا

حساب حقوق صاحبان سهام
سهام عادى (ارزش اسمى ۱،۰۰۰ ريال)  
۵۰۰،۰۰۰ سهم منتشر شده است ۵۰۰،۰۰۰ ريال
صرف سهام ۴،۵۰۰،۰۰۰
سود انباشته ۷?۰۰۰?۰۰۰
جمع ۱۲،۰۰۰،۰۰۰
حقوق صاحبان سهام پس از پرداخت ۲۰ درصد سهام جايزه
سهام عادى (ارزش اسمى ۱،۰۰۰ ريال)  
۶۰۰،۰۰۰ سهم منتشر شده است ۶۰۰،۰۰۰ ريال
صرف سهام ۶،۹۰۰،۰۰۰
سود انباشته ۴،۵۰۰،۰۰۰
جمع ۱۲،۰۰۰،۰۰۰


اگر ارزش بازار هر سهم عادى ۲۵،۰۰۰ ريال باشد، بايد از حساب سود انباشته مبلغ ۲،۵۰۰ ميليون ريال کم و به طريق زير به حساب سرمايه و صرف سهام منظور کرد.


به حساب سهام عادي: (۱۰۰،۰۰۰)(۱،۰۰۰ ريال) ۱۰۰،۰۰۰،۰۰۰
به حساب صرف سهام: (۱۰۰،۰۰۰)(۲۴،۰۰۰ ريال) ۲،۴۰۰،۰۰۰،۰۰۰
کل مبلغى که بايد از حساب سود انباشته کم شود ۲،۵۰۰،۰۰۰،۰۰۰

تجزيه سهام

آٍثار ناشى از تجزيه سهام عادى مشابه سهام جايزه است، با اين تفاوت که ميزان يا نسبت انتشار و توزيع سهام جديد در تجزيه سهام، به مراتب بيش از سهام جايزه است. براى مثال، اگر شرکت هر سهم عادى را به دو سهم تقسيم کند، بايد به هرکس که يک سهم عادى دارد يک سهم جديد بدهد.


حقوق صاحبان سهام پس از اينکه هر سهم به دو سهم تجزيه شد


(ارقام به ۱،۰۰۰ ريال ست)


سهام عادى ارزش اسمى ۵۰۰ ريال ۵۰۰،۰۰۰


۱،۰۰۰،۰۰۰ سهم منتشر شده است


صرف سهام ۴،۵۰۰،۰۰۰


سود انباشته ۷،۰۰۰،۰۰۰


جمع ۱۲،۰۰۰،۰۰۰


از آنجا که ۵۰۰،۰۰۰ سهم عادى در دست مردم است و هر سهم به دو سهم جديد تقسيم شده است شرکت بايد ۵۰۰،۰۰۰ سهم جديد منتشر کند و ارزش اسمى هر سهم را کاهش دهد و از ۱،۰۰۰ ريال به ۵۰۰ ريال برساند. مبلغ ريال هيچ‌يک از اقلام تشکيل‌دهنده بخش حقوق صاحبان سهام ترازنامه تغيير نخواهد کرد.

عوامل مؤثر در انتخاب سهام جايزه و تجزيه سهام

۱. دادن سهام جايزه باعث تغيير ترکيب حساب‌هاى حقوق صاحبان سهام مى‌شود، ولى بر کل دارائى‌ها، کل بدهى‌ها و حقوق صاحبان سهام تأثيرى نخواهد گذاشت. تجزيه سهام حساب‌هاى مندرج در ترازنامه را تغيير نخواهد داد، فقط ارزش اسمى سهام عادى کاهش مى‌يابد.


۲. سهام جايزه و تجزيه سهام به‌خودى خود نمى‌تواند ميزان ثروت سهامداران را تغيير دهند. ميزان سود هر سهم و قيمت بازار سهام عادى به‌گونه‌اى متناسب با مقدار سهام جديد کاهش مى‌يابد، ولى نسبت يا درصد مالکيت سهامداران ثابت خواهد ماند.


براى مثال، فرض کنيد که سود هر سهم شرکتى ۶،۰۰۰ ريال است و يک سهم آن به مبلغ ۳۰،۰۰۰ ريال به فروش مى‌رسد. اگر شرکت اعلام کند که در ازاء هر سهم عادى ۲ سهم جديد مى‌دهد (در واقع کسى‌که داراى ۱ سهم عادى است پس از اين اقدام داراى ۳ سهم خواهد شد)، سود هر سهم به ۲،۰۰۰ ريال و قيمت بازار هر سهم به ۱۰،۰۰۰ ريال خواهد رسيد. نتيجه کار اين خواهد شد که تعداد سهام هريک از سهامداران سه برابر و ارزش هر سهم به يک‌سوم قيمت قبلى خواهد رسيد.


۳. سهامى که به‌صورت جايزه يا بر اثر تجزيه سهام به صاحبان سهام شرکت داده مى‌شود مشمول ماليات نخواهد شد. اين موضوع با اين واقعيت که دادن سهام جايزه يا تجزيه سهم باعث افزايش ثروت سهامداران نخواهد شد منافات ندارد. براى مثال، فردى مالک ۱۰۰ سهم عادى از يک شرکت است. قيمت هر سهم اين شرکت در بازار ۸۰،۰۰۰ ريال است. زمانى‌که شرکت اقدام به تجزيه سهام مى‌کند و هر سهم را به ۲ سهم جديد تبديل مى‌کند، تعداد سهام او ۱۰۰ درصد افزايش خواهد يافت و از جهت دريافت ۱۰۰ سهم جديد هيچ پولى بابت ماليات نخواهد پرداخت. تجزيه سهام باعث مى‌شود که قيمت هر سهم کاهش يابد و به ۴۰،۰۰۰ ريال برسد، ولى ثروت صاحب سهم تغيير نخواهد کرد.


۴. سياست تقسيم سود برخى از شرکت‌ها بر اين اساس قرار گرفته است که هم سهام جايزه بدهند و هم اينکه مقدارى از سود سالانه شرکت را به‌صورت نقد پرداخت کنند.