بازار بيمهٔ هواپيما، بازارى تخصصى است که در آن مؤسسات زير فعاليت مى‌کنند:


۱. گروهى از شرکت‌‌ها که مشترکاً فعاليت مى‌کنند يا با همکارى همديگر تشکيل صندوق بيمهٔ هواپيما مى‌دهند، از خطوط هواپيمائى کار مى‌پذيرند و به ‌نسبت بين يکديگر تقسيم مى‌کنند (مانند صندوق‌هاى هواپيمائى سوئيس، مکزيک، ونزوئلا و استراليا).


۲. شرکت‌هاى تخصصى بيمهٔ هواپيما که به‌نام شرکت‌هاى بيمه‌اى بدون تجربهٔ تخصصى که علاقه‌مند به‌فعاليت در اين رشته هستند کار مى‌کنند و به‌نسبت بين شرکت‌هاى ديگر تقسيم مى‌نمايند (مانند شرکت بيمهٔ هواپيمائى بريتانيا).


۳. در يک شرکت بيمهٔ عمومي، ادارات مختلفى وجود دارد که يکى از آنها ادارهٔ بيمهٔ هواپيما است که در امر بيمهٔ هواپيما فعاليت مى‌کند (مانند ادارهٔ بيمهٔ هواپيمائى شرکت سهامى بيمهٔ ايران).


۴. سنديکاهاى بيمهٔ هواپيما نظير سنديکاى بيمهٔ هواپيمائى Maylam و Ariel. دليل اصلى فعاليت مشترک در بيمه‌ٔ هواپيما اين است که اين رشته از لجاظ فنى پيچيده است و اختلاف عمده‌اى با ساير رشته‌هاى بيمه‌ دارد. در ساير رشته‌هاى بيمه‌اي، بيمه‌گر با تعداد زيادى از ريسک‌هاى متجانس و مشابه سر و کار دارد که مى‌تواند با تعداد معينى از هر رشتهٔ بيمه‌اي، پرتفوى مناسب توان و امکانات خود را فراهم و به‌تنهائى آن را اداره کند. احتمال خسارت روند و تواتر آن تا حدودى قابل پيش‌بينى و برآورد است که در آن تواتر کم و شدت بالا است. در مورد هواپيما، حجم خسارت‌هاى جزئى در مقايسه با خسارت‌هاى کلى ناچيز است. هواپيما ممکن است در هوا به اشياء يا پرندگان برخورد کند يا شيء از خود هواپيما کنده ‌شده و به آن آسيب بزند. مورد ديگر خسارت جزئى هنگامى است که هواپيما روى زمين حرکت مى‌کند و ممکن است بر اثر برخورد با هواپيماهاى ديگر يا تأسيسات فرودگاهى به‌خود هواپيما يا به هواپيماهاى ديگر و تأسيسات فرودگاهى خسارت وارد آورد. در ديگر موارد، هواپيما يا خسارت نمى‌بيند يا اگر خسارت ببيند ديگر جزئى نيست: مسافران و خدمه و بار همه با هم منهدم مى‌شوند. افزون بر اين، احتمال اين است که خسارت‌هاى سنگينى به اشخاص ثالث خارج از هواپيما وارد آيد. در بيمهٔ هواپيما به‌دليل تواتر کم و شدت بالا از ميزان حق بيمهٔ بدنه درصد بسيار کمى به خسارت‌هاى جزئى اختصاص دارد قسمت اعظم حق بيمه بابت خسارت‌هاى کلى است. نتيجه اينکه، اگر خط هواپيمائى ۱۰ سال متوالى خسارت کلى نداشت نبايد نرخ حق بيمه چندان کاهش پيدا کند چون تواتر کم است.


بيمهٔ هواپيما، نقطهٔ مقابل بيمهٔ اتومبيل است. در بيمهٔ اتومبيل، تواتر زياد ولى شدت کم است. وسيلهٔ نقليه موجب حوادث زيادى مى‌شود و در بيشتر موارد خسارت‌وارده به خود يا اشخاص ثالث جزئى است؛ تعداد خسارت‌هاى کلى در بيمهٔ اتومبيل در مقايسه با خسارت‌هاى جزئى بسيار اندک است لذا در بيمهٔ اتومبيل، برخلاف بيمهٔ هواپيما، بخش اعظم حق بيمهٔ بدنه و شخص ثالث به خسارت‌هاى جزئى و بخش اندک آن (شايد حدود ۱۵ درصد) به خسارت‌هاى کلى تعلق دارد در حالى‌که در بيمهٔ هواپيما ممکن است ۱۰ درصد حق بيمه از آن خسارت‌هاى جزئى و ۹۰ درصد از آن مربوط به خسارت‌هاى کلى باشد. در بيمهٔ هواپيما بيمه‌گر از نظر تعداد موارد بيمه‌اى بسيار محدود است و ميزان خسارت براى هر واحد از مورد بيمه به‌حدى بالا است که هر مورد خسارت مى‌تواند فاجعه تلقى شود. از سوى ديگر، در يک مقطع بيمه‌اى که معمولاً يک‌سال است برآورد احتمال تحقق خطر مورد بيمه بسيار دشوار و شايد ناممکن باشد. بيمه‌گر قبول‌کنندهٔ عمليات بيمه‌اى هواپيما دو عامل را به‌منظور رعايت ضرورت توزيع ريسک‌ بيمهٔ هواپيما بايد مورد توجه قرار دهد: تعداد خطوط هواپيمائى و تعداد هواپيماهاى بيمه ‌شده در مقايسه با ساير رشته‌ها محدود است، در نتيجه اگر بيمه‌گرى قصد فعاليت در بيمهٔ مستقيم و اتکائى هواپيما دارد بايد سعى کند تا سهم مناسبى از بازار محدود و تخصصى هواپيما به‌دست آورد تا از نظر فنى توجيه‌پذير باشد.

قانون بيمهٔ هواپيمائى

بيمهٔ هواپيما از سه ‌جهت با قانون هواپيمائى ارتباط دارد. در شرايط قرارداد بيمه تأکيد شده است که بيمه‌گذار بايد مقررات مربوط به ايمنى هواپيما را رعايت کند. مسئوليت قانونى بهره‌بردار در مقابل شخص ثالث که عبارت است از مسئوليت عمومي، مسئوليت در مقابل مسافران و مسئوليت حمل کالا. در هر کشور با توجه به قوانين و مقررات آن کشور، نحوهٔ رسيدگى و ميزان خسارت مسئوليت در مقابل اشخاص ثالث متفاوت است.

مسئوليت قانونى خطوط هواپيمائى

مسئوليت قانونى خطوط هواپيمائى در مقابل مسافران بر اساس پيمان‌هاى مختلف به‌شرح زير است:


- پيمان ۱۹۲۹ ورشو. بر اساس اين پيمان، مؤسسهٔ حمل و نقل هوائى در خطوط بين‌المللى کشورهاى عضو پيمان، مسئوليت قانونى در مقابل مسافران را بر اساس مقررات، که در بليط هواپيما هم درج ‌شده، بر عهده دارد. البته در صورتى که سفر از کشور عضو پيمان آغاز شود و در کشور ديگر عضو پيمان خاتمه يابد. بر اساس مفاد پيمان ورشو که در بليط هم درج‌شده، مسئوليت مؤسسه حمل و نقل هوائى در مقابل مسافران قطعى است و نياز به اثبات تقصير ندارد. اصل، مسئوليت مؤسسهٔ حمل و نقل است و اثبات خلاف آن جز در دو مورد زير جايز نيست:


۱. مشارکت مسافر در ميزان زيان وارده (پرت‌شده از پلکان هواپيما به‌دليل شرب‌خمر مسافر).


۲. مؤسسهٔ حمل و نقل، کليهٔ اقدام‌ها را براى جلوگيرى از وقوع حادثه انجام داده (استناد به اين مطلب زياد مؤثر نيست چون اکثر حوادث واقع‌شده کارا نبودن اين موضوع را تأييد مى‌کند).


- پروتکل‌ ۱۹۵۵ لاهه در مورد افزايش ميزان مسئوليت مؤسسهٔ حمل و نقل.


- موافقت‌نامهٔ ۱۹۶۶ مونترال کانادا. اين موافقت‌نامه مربوط به درخواست آمريکا است. هيچ هواپيمائى بدون داشتن مجوز، اجازهٔ پرواز به ايالات متحدهٔ آمريکا و بالعکس ندارد.


- پروتکل ۱۹۷۱ گواتمالا. در مورد افزايش مسئوليت مؤسسهٔ حمل و نقل.


- قوانين ملي. اغلب کشورهاى جهان، قوانين اضافى ديگرى براى مسافرت‌هاى داخلى دارند. اغلب اين قوانين از مقررات و حدود مسئوليت بر اساس پروتکل لاهه با تغييراتى پيروى مى‌کنند.


- شرايط ويژهٔ قرارداد. اکثر خطوط هواپيمائى بين‌المللى با مسافران خطوط خود در چارچوب کنوانسيون ورشو وارد قراردادى مى‌شوند که شرايط و مشخصات آن با ظرفيت حداکثر ميزان مسئوليت، که در صورت تحقق خطر قابل اعمال خواهد بود، چاپ و منتشر شده است.

اشخاص ثالث

به ‌موجب کانوانسيون‌هاى ۱۹۳۳ و ۱۹۵۲ رم، مسئوليت مؤسسات حمل و نقل مطلق است و حدود مسئوليت بر اساس وزن هواپيما تعيين مى‌شود. مسئوليت مؤسسهٔ حمل و نقل از طريق بيمهٔ اجباري، سپردهٔ نقدى يا ضمانت‌نامه‌هاى بانکى تضمين شود.

مسئوليت سازمان‌ها

نظام‌هاى قانونى متعددى وجود دارد که تأثير زيادى در پرداخت خسارت و غرامت مسئوليت در موارد خاص دارند. اين مسئوليت‌ها عبارتند از:


- مسئوليت سازندگان هواپيما

- مسئوليت سازمان‌هاى هواپيمائى يا اداره‌کنندگان فرودگاه‌ها

- مسئوليت تأمين‌کنندگان سوخت، مؤسسه‌هاى تعمير و نگهدارى

- مسئوليت سازمان‌هاى شست و شوى هواپيما

- مسئوليت بهره‌برداران در پروازهاى داخلي.