حد اعلاء حسن نيت

يکى از اساسى‌ترين اصول بيمه‌اي، داشتن حد اعلاء حسن نيت بيمه‌گر و بيمه‌گذار است. بالاترين وظيفهٔ بيمه‌گذار اظهارات کامل و واقعى او دربارهٔ خطر يا خطرهاى مورد بيمه است. از آن‌جا که قرارداد بيمه براساس اصل حسن نيت استوار است، نه تنها بيمه‌گذار بلکه بيمه‌گر نيز بايد نهايت حسن نيت را داشته باشد. اگر بيمه‌گذار از تلف شدن کالا اطلاع داشته باشد و براى آن تقاضاى پوشش بيمه‌اى کند بيمه‌نامه باطل خواهد بود. همين‌طور اگر بيمه‌گر از آن آگاهى ندارد و اقدام به صدور بيمه‌نامه کند اين بيمه‌نامه نيز باطل خواهد بود. البته رعايت حد اعلاء حسن نيت بيشتر متوجه بيمه‌گذار است، زيرا فقط او است که از کليهٔ حقايق مربوط به اموال بيمه شده و اطلاعات مورد نياز بيمه‌گر براى صدور بيمه‌نامهٔ آتش‌سوزى مطلع است.

اظهارات واقعى

اظهارات و حقايق در مورد اموال بيمه ‌شده اطلاعاتى است که بيمه‌گر براى رد يا قبول پيشنهاد بيمه به آن نياز دارد و در واقع، صدور بيمه‌نامه منوط به دانستن اين اطلاعات است. پيشنهاد دهنده در موارد زير بايد مطالب واقعى اظهار کند:


۱. اطلاعاتى دربارهٔ آنچه ريسک آتش‌‌سوزى را از حالت متعارف و عادى خارج مى‌کند. براى مثال، خانهٔ مسکونى به محل تجارى تبديل شده است و در آن اموال و اشياءِ خطرناک از لحاظ ايجاد آتش‌سوزى انبار يا نگهدارى مى‌شود.


۲. مسائلى که به خطرهاى نيروى انسانى ارتباط دارند. از جمله شخصيت و رفتار پيشنهاد دهنده، رد شدن درخواست بيمه‌نامهٔ آتش‌سوزى پيشنهاد دهنده و يا خوددارى از ادامهٔ پوشش از طرف شرکت‌هاى ديگر.


۳. حقايقى که باعث مى‌شود تعهد بيمه‌گر بيش از حد نرمال باشد (مانند زمانى‌که بسيارى از کتاب‌ها، دست‌نوشته‌ها و ديگر مدارک مشابه گرانبها عمداً با موارد کلى ديگر مخلوط شده است و پيشنهاد دهنده مى‌خواهد آنها را تحت عناوين کلى بيمه کند).


۴. اطلاعاتى در مورد تجربهٔ گذشتهٔ پيشنهاد دهنده که ممکن است در متن پيشنهاد از او سؤال شده باشد.


اطلاعات ديگر موجود ممکن است براى بيمه‌گر اهميت چندانى نداشته باشد. بنابراين، پيشنهاد دهنده به اظهار آنها اجبارى ندارد. براى مثال، اطلاعاتى که بيمه‌گر معمولاً از آنها مطلع است، يا به‌موجب شرايط بيمه‌نامه دليلى بر ذکر آنها نيست؛ اطلاعاتى که بيمه‌گر مى‌تواند از آنها صرف‌نظر کند؛ و اطلاعاتى که از عوامل کاهش‌دهندهٔ ريسک است. درستى و صحت اطلاعات ارائه‌شده نيز اهميت شايانى دارد. چراکه بيمه‌گر فقط بر اساس اظهارات بيمه‌گذار در پيشنهاد بيمه‌نامه است که خطر مورد بيمه را ارزيابى مى‌کند. از اين‌رو، بيمه‌گذار بايد با نهايت حُسن نيت به کليهٔ سؤال‌هاى مندرج در فرم پيشنهاد پاسخ درست و صحيح بدهد و هرگونه اطلاعاتى را هم که ممکن است در تصميم‌گيرى بيمه‌گر مؤثر باشد در اختيار وى بگذارد. در صورت ضرورت، کارشناسان بازديد اوليه به‌سراغ ساختمان‌ها، تأسيسات و ساير اموال مورد بيمه خواهند رفت و بيمه‌گر براى صدور بيمه‌نامه، به گزارش کارشناسان خود توجه خواهد کرد. البته اين گزارش‌ها در مورد خطرهاى نيروى انسانى کاربرد و تأثير چندانى ندارد. به‌ هر صورت، مسئوليت پيشنهاد دهنده ساقط نمى‌شود و بايد کليهٔ اطلاعات ضرورى را در اختيار بيمه‌گر قرار دهد.

نقض اصل داشتن حد اعلاءِ حُسن نيت

اين نقض موجب مى‌شود که قرارداد بيمه باطل يا قابل ابطال يا فسخ باشد و شامل موارد زير است:


۱. اظهار نکردن اطلاعات مربوط به مورد بيمه از روى سهو و غيرعمد که پيشنهاد دهنده تصور مى‌کند لزومى به بيان آنها نيست.


۲. خوددارى از اظهارات اطلاعات از روى قصد و عمد در ارتباط مستقيم با مورد بيمه.


۳. اظهارات خلاف واقع که پيشنهاد دهنده واقعاً اعتقاد داشته است که حقيقت دارند.


۴. اظهارات خلاف واقع که پيشنهاد دهنده از روى عمد و با آگاهى از نادرست آنها براى اغفال بيمه‌گر بيان کرده است.


اظهارات واقعى در مورد اموال بيمه‌شده نه‌تنها در هنگام ارائهٔ پيشنهاد بايد رعايت شود بلکه در طول مدت قرارداد نيز بيمه‌گذار موظف است که هرگونه تغيير در مورد بيمه را - حتى در هنگام تحقق خطر و وقوع خسارت که تعهد بيمه‌گر را افزايش مى‌دهد - به اطلاع شرکت بيمه برساند. در مواردي، در متن قرارداد بيمه شرط مى‌شود که هرگونه تغيير در مورد بيمه و خطرهاى بيمه‌شده که موجب تشديد خطر و افزايش تعهد بيمه‌گر مى‌شود بايد بلافاصله کتباً از آن آگاه سازد. در صورت نقض اين شرط، بيمه‌گر مى‌تواند آن قسمت از بيمه‌نامه را که تغيير يافته است فسخ کند. حتى اگر اين نوع تغييرات، افزايش تعهد بيمه‌گر را موجب نشود وى حق دارد که از ادامهٔ قراردادى که تغييرات در آن انجام گرفته است خوددارى و بيمه‌نامه را فسخ کند.


در صورت تشديد خطر شرکت مى‌تواند حق بيمهٔ اضافى متناسب با خطر را براى مدت باقيمانده مطالبه يا اينکه قرارداد بيمه را فسخ کند. در صورتى‌که دو طرف قرارداد نتوانند در موضوع حق بيمهٔ اضافى توافق کنند بيمه‌گر حق فسخ قرارداد بيمه را خواهد داشت. در هر صورت شرکت حق دارد که حق بيمهٔ اضافى را از هنگام تشديد خطر تا انقضاءِ مدت اعتبار بيمه‌نامه مطالبه کند. اگر بيمه‌گذار هنگام انعقاد قرارداد به‌ عمد مطالب مهمى را که از آن اطلاع دارد و شرکت بيمه از آن آگاه نيست در اختيار بيمه‌گر قرار قرار ندهد، يا برخلاف واقع اظهار کند، قرارداد بيمه باطل و بى‌اثر خواهد بود (حتى اگر مطالبى که کتمان‌شده يا برخلاف واقع اظهار شده است در وقوع حادثه تأثيرى نداشته باشد). در اين‌صورت نه فقط حق بيمه‌هائى که بيمه‌گذار پرداخته است به او مسترد نخواهد شد بلکه شرکت حق دارد حق بيمه‌هاى معوق تا تاريخ حادثه را نيز مطالبه کند. ( مواد ۱۶ و ۱۲ قانون بيمه)


رعايت اصل حد اعلاءِ حُسن نيت نيز تنها به بيمه‌گذار مربوط نمى‌شود. به‌همان اندازه که بيمه‌گذار با نقص اين اصل باعث ابطال قرارداد مى‌شود (با توجه به ماهيت قرارداد)، بيمه‌گر نيز در صورت نقض آن موجب عواقب مشابهى خواهد شد. بيمه‌گر بايد هم در طول مذاکرات براى عقد قرارداد و هم در طول اعتبار آن و نيز در موقع خسارت و تصفيهٔ آن، نهايت حُسن نيت را از خود نشان دهد. بيمه‌گر بايد متن قرارداد و شرايط عمومى بيمه‌نامه را به‌طور ساده و قابل فهم با کلمات مناسب که قابل درک بيمه‌گذار عادى باشد تنظيم کند. هرگونه تلاش براى معرفى خود و تشويق بيمه‌گذار براى اخذ بيمه‌نامه نيز بايد بر اساس واقعيات صورت گيرد.