نکات حقوقى دربارهٔ قرارداد بيمه آتش‌سوزى

موارد فسخ

مادهٔ ۲۱ بيمه‌نامهٔ آتش‌سوزى مى‌گويد: ”بيمه‌گذار مى‌تواند در هر زمان بيمه‌نامه را فسخ نمايد و بيمه‌گر در مواردى‌که قانون بيمه اجازهٔ فسخ به او داده است مى‌تواند بيمه‌نامه را با يک اخطار ده روزه فسخ نمايد...“. قيد اينکه بيمه‌گذار در هر زمان حق فسخ بيمه‌نامه را دارد، با سرشت عقد بيمه و ماهيت و مکانيسم عمليات بيمه‌اى سازگار نيست. زيرا به‌طور بنيادى در بحث عقود، اصل بر ”لازم بودن“ آنها است و عقد لازم آنچنان عقدى است که دو طرف قرارداد نمى‌توانند در هر زمان و دلبخواه آن را به‌هم بزنند، بلکه تنها در موارد معين (مواردى‌که قانون يا قرارداد معين مى‌کند) حق فسخ دارند. عقد بيمه به‌دليل سرشت کردارهاى بيمه‌اى، که مستلزم استوارى قرارداد براى حفظ تعادل ميان تعهدهاى متقابل بيمه‌گر و بيمه‌گذار است، اقتضاء مى‌کند که عقدى لازم باشد. بنابراين به‌نظر مى‌رسد که دادن حق گسيختن پيوند قراردادى در هر زمان مغاير با تکنيک و تعادل عمليات بيمه‌اى باشد. به همين جهت، قانون بيمه نيز تنها در موارد معينى ”حق فسخ“ را مطرح ساخته است (مواد ۱۳، ۱۶ و ۱۷ قانون بيمه). در شرايط عمومى بيمه‌نامهٔ آتش‌سوزى نيز بيمه‌گر تنها در موارد معينى حق فسخ دارد. افزون بر اين در شرايط عمومى مورد اشاره آمده است که بيمه‌نامه‌هائى که به ‌موجب قانون يا قرارداد به نفع ثالث صادر مى‌شوند، از شمول حکم مربوط به فسخ در هر زمان بيرون هستند.


اين شيوهٔ برداشت و انديشهٔ حقوقى در شرايط عمومى بيمه‌نامهٔ اتومبيل (بدنه) و بيمه‌نامهٔ شخص ثالث نيز به‌ خوبى بازتاب دارد. در هر دوى اين بيمه‌نامه‌ها، عقد بيمه به‌صورت عقدى لازم نگريسته شده و حق فسخ آن تنها در موارد معين پيش‌بينى شده در قرارداد بيمه يا بيمه‌نامه قابل اعمال و اجراء است. براى ايجاد هماهنگى اصولى ميان شرايط عمومى يا همگانى بيمه‌نامه‌ها ضرورت دارد که شوراى عالى بيمه شرايط عمومى بيمه‌نامهٔ آتش‌سوزى را بازنگرى کند.

بيمه مضاعف (چند بيمه‌گى)

در صورتى‌که تمام يا بخشى از دارائى و اموال بيمه‌شده به‌ موجب بيمه‌نامهٔ ديگرى براى همان خطر و مدت همانند، نزد شرکت بيمهٔ ديگرى بيمه شود بيمه‌گذار متعهد است که موضوع را به بيمه‌گران متعدد خود اطلاع دهد. در اين حالت در صورت وقوع خطر بيمه‌گران به نسبت، خسارت وارد شده را جبران مى‌کنند. در حالتى که در زمان وقوع خطر، اموال بيمه‌شده ضمن بيمه‌نامهٔ حمل‌ونقل، که پيش از شروع بيمه‌نامهٔ آتش‌سوزى صادر و آغاز شده است، بيمه شده باشد، تعهد بيمه‌گر آتش‌سوزى تنها نسبت به بخشى از خسارت خواهد بود که توسط بيمه‌نامهٔ حمل‌ونقل صادر شده بيمه‌نشده باشد. آشکار است که بيمهٔ مضاعف (چند بيمه‌گى) از روى سوءِنيت و يا قصد تقلب، موجب بطلان قرارداد بيمه خواهد شد (بند ۳ مادهٔ ۲۲ شرايط عمومى بيمه‌نامهٔ آتش‌سوزى).

محل اموال بيمه‌شده

محل اموال غيرمنقول و منقول (دارائى و اثاث و لوازم قابل جابه‌جائى) در شرايط خصوصى بيمه‌نامه پيش‌بينى مى‌شود. در مورد اموال منقول و غيرمنقول هر عملى يا تغييرى که موجب تشديد خطر شود مى‌بايد به آگاهى بيمه‌گر برسد. به‌طور نمونه جابه‌جائى اموال منقول از محل نخستين و قيد شده در بيمه‌نامه به محل ديگرى که موجب تشديد خطر شود، تعهد بيمه‌گر را افزايش مى‌دهد. بنابراين بيمه‌گذار موظف به اعلام تغيير و تشديد خطر است. در اين حالت بيمه‌گر مى‌تواند با دريافت حق بيمهٔ اضافى ادامهٔ بيمه‌نامه را تأييد وگرنه آن را فسخ کند.

تأمين‌ها و پوشش‌هاى تبعى

در بيمه‌نامهٔ آتش‌سوزى افزون بر ريسک‌هاى اصلى موضوع بيمه‌، شمارى از ريسک‌هاى تبعى يا فرعى با دريافت حق بيمهٔ مربوط مورد تأمين بيمه‌گران قرار مى‌گيرند.


- بيمه‌هاى مسئوليت مدنى شامل مسئوليت مدنى مالک در برابر مستأجر، مسئوليت مدنى مستأجر در برابر مالک و مسئوليت مدنى همسايه در برابر همسايگان.


- بيمهٔ شکست شيشه


- بيمهٔ خسارت ناشى از آب، ترکيدن لوله‌ها، آب باران و برف (طبق شرايط که پيوست بيمه‌نامه اصلى مى‌شود)


- بيمهٔ بومهن يا زمين‌لرزه طبق نرخ و شرايط ريسک‌هاى فاجعه‌بار


- بيمهٔ سيل و طغيان آب (طبق نرخ و شرايط ويژه)


- بيمهٔ توفان و گردباد و تندباد


- بيمهٔ دزدى اموال و اثاث (طبق نرخ و شرايط ويژهٔ آن)


- بيمهٔ اشياء و اموال نفيس و گران‌بهاء (طبق نرخ و شرايط ويژهٔ آنها)


- بيمهٔ نفع از دست رفته مانند تعطيل کارخانه و زيان‌هاى ناشى از تعطيل و دوران تعمير کارخانه به‌علت وقوع خطر آتش‌سوزى


- سقوط هواپيما و هلى‌کوپتر يا قطعه‌هاى آنها.

پايه‌هاى تعرفهٔ بيمهٔ آتش‌سوزى

- نوع مصالح به‌کار رفته در ساختمان (سختى و مقاومت و حساسيت در برابر آتش‌سوزى)


- نوع پوشش و سقف ساختمان


- مورد استفاده و بهره‌بردارى (مسکونى بودن، استفادهٔ تجارتى، کشاورزى، توليدى و...)


- مجازات و همسايگى، نزديک بودن به محل‌هاى خطر يا خطرناک (نزديکى به پمپ بنزين يا کارخانه‌هاى شيميائى)


- نوع و طبيعت کالاها و مواد موجود در ساختمان (کالاهاى کم خطر و کالاهاى پرخطر)


- محل و منطقهٔ مورد بيمه (تراکم و تمرکز واحدهاى صنعتى و تجارتى)


- وسايل و تجهيزهاى پيشگيرى از وقوع خطر يا کاهش خسارت (آئين‌نامه‌هاى شمارهٔ ۹ و شمارهٔ ۲۵ مصوب شوراى عالى بيمه انواع نرخ‌هاى حق بيمهٔ آتش‌سوزى و ريسک‌هاى اضافى را تعيين کرده است).

رده‌بندى انواع مشمول بيمه

- خطرهاى مسکونى مانند انواع ويلاها و خانه‌هاى محل سکونت و آپارتمان‌هاى مسکونى

- خطرهاى صنعتى مانند کارخانه‌ها و کارگاه‌ها

- خطرسراها مانند سراهاى درون بازار يا بيرون از آن، بنگاه‌ها و انبارهاى بازرگانى

- کالاهاى خطرناک که فهرست آنها در اختيار بيمه‌گران قرار مى‌گيرد

- انبارهاى گمرک

ارزيابى و تصفيهٔ خسارت

ارزيابى خسارت و تصفيه آن تعهد بنيادى بيمه‌گر است. در ارزيابى خسارت، تعهد بيمه‌گر عبارت است از تفاوت بهاء مال بيمه‌شده بى‌درنگ پيش از وقوع خطر يا بهاء باقى‌ماندهٔ آن بى‌درنگ پس از وارد شدن خسارت؛ مگر آنکه حق تعمير و عوض کردن مال بيمه‌شده براى بيمه‌‌گر در بيمه‌نامه پيش‌بينى شده باشد. در اين‌صورت شرکت بيمه متعهد است مورد بيمهٔ زيانديده را در مدتى‌که به‌طور عرفى مى‌توان تعمير کرد، تعمير کند يا عوض آن را تهيه و تحويل بيمه‌گذار دهد. در ارزيابى خسارت بهاء عوض کردن و جايگزينى به ‌شرح زير است:


- در مورد کالاهاى بازرگانى و مواد طبيعى بهاء جارى آنها منهاى سود احتمالى يا مورد انتظار


- در مورد ساختمان‌ها، بهاء محلى ساختمان منهاى مبلغى بابت استهلاک


- در مورد اثاث خانه، ابزارهاى کار، ماشين‌ها و هزينهٔ تعمير يا جايگزينى آنها.


در صورتى‌که بهاء اين اموال به‌علت استفاده يا به‌ جهت ديگرى کاهش يافته باشد اين کاهش بهاء در هنگام ارزيابى خسارت در نظر گرفته خواهد شد.


آشکار است که اگر مالى به کمتر از بهاء واقعى بيمه‌شده باشد بيمه‌گر به تناسب مبلغ بيمه‌شده و قيمت واقعى، با اعمال قاعدهٔ نسبى خسارت (سرمايه)، به جبران خسارت مى‌پردازد. مهلت تصفيه و پرداخت خسارت چهار هفته پس از دريافت اسناد و مدارک لازم است (مادهٔ ۲۶ بيمه‌نامهٔ آتش‌سوزى).


به‌طور کلى ”اصل غرامت“ و ”قاعدهٔ جانشيني“ و ديگر اصول فرمانروا بر بيمه‌هاى اموال در بيمهٔ آتش‌سوزى اعمال و اجراء مى‌شود.