«یك سال از حمله ابیت‌آباد می گذرد: مغز متفكر القاعده همچنان آزاد است و كشته شدن بن لادن تنها دستگیری وی را دشوارتر كرده است.»

به گزارش خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، نشریه نیوزویك در گزارشی آورده است: «یك سال پس از كشته شدن اسامه بن لادن، رهبر سابق القاعده، نیروهای ویژه آمریكا در حال حاضر به دنبال دستگیری جانشین وی هستند. ایمن الظواهری، رهبر كنونی القاعده و جراح سابق ارتش مصر از سوی بسیاری به عنوان طراح اصلی نقشه‌های حملات تروریستی علیه اهداف و مواضع آمریكایی و دیگر مواضع در نظر گرفته می‌شود. در همین حال، همه نیروهایی كه به الظواهری وفادار هستند، در محافظت از رهبرشان كاملا مصمم عمل می‌كنند. یكی از منابع آگاه طالبان اعلام كرد، شش ماه پیش، زمانی كه تعدادی از عوامل ارشد القاعده و تعدادی دیگر از شبه‌نظامیان در یك ضیافت شام در وزیرستان شمالی گرد هم آمده بودند، سلامتی و حفظ جان الظواهری موضوع اصلی گفت‌وگو بود. میزبان این ضیافت شام كه از اعضای یكی از خانواده‌های برجسته و فعال القاعده بود، برای مهمانان عرب خود گوسفند قربانی كرد. در این ضیافت شام كه در آن پلو و كباب صرف شد، حاضران با توجه به پایان خونین بن لادن، درباره وضعیت امنیتی الظواهری ابراز نگرانی كردند.

آنها گفتند كه دستیاران و میزبانان قبیله‌ای الظواهری موكدا به وی پیشنهاد می‌كنند كه به جای جدیدی نقل مكان كند، از تجهیزات الكترونیكی استفاده نكند، خود را از طریق پیام‌های صوتی و تصویر كمتر در معرض عموم قرار دهد و در ملاقات‌هایش احتیاط بیشتری به خرج دهد. این منبع اعلام كرد: ما بر این امید هستیم كه او بتواند حداقل برای ۱۰ سال آینده از گزند دستگیری به دست عوامل آمریكا در امان باقی بماند. یكی از عوامل القاعده در این ضیافت شام كه جایی خارج از شهر میرانشان برگزار شد، این سوال را مطرح كرد كه آیا طالبان افغانستان در صورتی كه الظواهری تصمیم به مخفی شدن در این كشور بگیرد، توانایی ادامه فعالیت‌هایش را دارد.

عوامل طالبان و القاعده كه با الظواهری ملاقات كرد‌ه‌اند، می‌گویند كه او در میان حلقه‌های شبه‌نظامیان هم به عنوان مغز متفكر و هم به عنوان فردی عملگرا بسیار محترم شمرده می‌شود. او به اندازه بن لادن كاریزماتیك نیست اما از برخی جهات از اهمیت بیشتری برخوردار است. بن لادن "ظاهر" ترور بود حال آن كه الظواهری طراح آن است: او یك ایدئولوگ مهم و در عین حال یك فرمانده عملیاتی است.

در حال حاضر الظواهری برای جلب نظر اذهان عمومی و رسانه‌ها تحت فشار است. بروس ریدل، یكی از مقام‌های سابق سازمان اطلاعات مركزی آمریكا (سیا) كه به ارائه مشاوره به دولت باراك اوباما، رئیس جمهوری آمریكا در زمینه سیاست مبارزه با تروریسم می‌پردازد، می‌گوید: لازم است الظواهری فعالیت تروریستی از خود نشان دهد تا از این طریق جایگاه خود را به عنوان جانشین بلند مدت بن لادن تحكیم بخشد. با این همه، رهبر جدید القاعده بر سر یك دوراهی قرار گرفته است: او هرچه بیشتر در فعالیت‌های عملی و تبلیغاتی تروریستی دست می‌برد، خطر بیشتری وی را تهدید می‌كند. مشخص است كه اگر الظواهری كشته شود، دیگر نمی‌تواند عملیات‌های تروریستی انجام دهد و القاعده نماد مقاومت خود را از دست می‌دهد. اطلاعات آمریكا درباره الظواهری اندك است؛ آخرین باری كه عوامل آمریكا اطلاعاتی مفید درباره محل اقامت وی در اختیار داشتند، ژانویه سال ۲۰۰۶ بود كه گفته شده بود الظواهری به یك ضیافت شام در یك ساختمان كاه‌گلی در منطقه‌ای مرزی میان افغانستان و پاكستان دعوت شده است. یك هواپیمای بدون سرنشین این ساختمان را هدف قرار داد كه در اثر آن ۱۸ تن شامل چند شبه‌نظامی القاعده كشده شدند. با این حال الظواهری در میان كشته‌های این حمله نبود.

یك مقام اطلاعاتی آمریكا كه به خاطر حساسیت‌های اطلاعاتی خواست نامش فاش نشود، اعلام كرد: نشانه‌هایی وجود دارد مبنی بر این كه برخی از عناصر پاكستانی احتمالا از الظواهری محافظت می‌كنند. این مقام آمریكایی افزود: ما گزارش‌هایی در اختیار داریم كه نشان می‌دهد او برای مقاطع زمانی كوتاهی در كراچی حضور داشته است و فكر می‌كنیم او نمی‌توانسته این كار را بدون اطلاع تعدادی از افراد انجام دهد. با این حال هم‌اكنون انجام یك حمله حتی در مناطق قبیله‌ای دوردست و نه مناطق شهری برای عوامل سیا و نیروهای ویژه آمریكا به لحاظ سیاسی جنجال‌برانگیز است. رهبران سیاسی و نظامی پاكستان دچار نوعی حس حقارت و آشوب شده‌اند و این حس ناشی از آن است كه واشنگتن آنها را درباره حمله به مقر بن لادن و برخی عملیات‌های دیگر در جریان قرار نداد. مقام‌های پاكستان آمریكا را از انجام حملات هواپیماهای بدون سرنشین در قلمرو این كشور بازداشته‌اند. در همین حال نیروهای آمریكایی "فعلا" به خواسته‌های پاكستانی‌ها احترام می‌گذارند تا آب‌ها به آسیاب بازگردد اما این مساله دیری نخواهد پایید و در نهایت به گفته برخی مقام‌های آمریكایی، عملیات‌های تهاجمی هواپیماهای بدون سرنشین با تایید یا بدون تائید پاكستان از نو آغاز خواهد شد. شبه‌نظامیانی كه برای ضیافت شام در نزدیكی شهر میرانشاه گرد هم آمده بودند، در آن زمان هم به خاطر كشته شدن بن لادن عزادار بودند. آنها این مساله را به خوبی به خاطر دارند كه بن لادن برای محافظت از خود اهمیت بسزایی قایل بود. ابواحمد الكویتی، دستیار مورد اعتماد رهبر سابق القاعده راه‌های متعددی را برای نقل مكان بن لادن از یك مكان امن به مكان امن دیگر در پاكستان ارائه می‌داد. او در برخی موارد بن لادن را در داخل یك جعبه بزرگ پر از پشم پنهان می‌كرد و او را از طریق كامیون جابجا می‌كرد. این جعبه در میان محموله‌های سیمان، كیسه‌های برنج و گندم و یا حتی در میان گله‌ای از گوسفندها و بزها جابجا می‌شد. شبه نظامیانی كه در این ضیافت شام گرد هم آمده بودند، این پاكستانی پشتون را كه برای مدتی در كویت زندگی می‌كرد، مسئول مرگ بن لادن دانستند.

یكی از عوامل و سران طالبان می‌گوید: ارزیابی‌ها و بررسی‌های القاعده نشان داد كه بی‌توجهی الكویتی سرنخ‌هایی را در اختیار دشمنان ما قرار داد تا محل اقامت شیخ را كشف كنند. این عضو طالبان می‌افزاید: او (الكویتی) یك اجیر نبود اما اشتباهات وی باعث شد شیخ جان خود را از دست دهد. از دیدگاه اعضای طالبان اشتباهات الكویتی شامل استفاده از صرفا یك اتومبیل برای رفت‌و‌آمد به مقر بن لادن در ابیت‌آباد و استفاده از تلفن همراهی كه احتمال شنود آن وجود داشت، بود.

شبه‌‌نظامیان در ضیافت شام خواهان آن شدند كه اشتباهات دوران بن لادن برای الظواهری تكرار نشود. آنها به تلفات شدیدی اشاره كردند كه از حمله هواپیماهای بدون سرنشین به مقر القاعده نشات می‌گرفت. همه آنها این مساله را شنیده بودند كه بن لادن به طور روز افزون دچار افسردگی شده بود. یك منبع طالبان می‌گوید: آخرین روزهای عمر شیخ بسیار دردناك بود و او به طور مداوم خبرهای بدی درباره كشته شدن اعضا و رهبران باقی‌مانده القاعده می‌شنید. آخرین سال زندگی شیخ هرگز سال خوبی برای وی نبود.

الظواهری در حال حاضر به طور مداوم با روند انجام عملیات‌های تروریستی در ارتباط است. به عنوان مثال، وی در سال ۲۰۰۵ در بمب‌گذاری لندن و در سال ۲۰۰۷ در ترور بی‌نظیر بوتو نخست وزیر سابق پاكستان دست داشت. به نظر می‌رسد او نقش بسزایی را در یك بمب‌گذاری در خوست افغانستان در سال ۲۰۰۸ توسط یك عامل اردنی ایفا كرد. باورها بر این است كه عوامل سازمان اطلاعات مركزی آمریكا كه در این بمب‌گذاری جان خود را از دست دادند اطلاعاتی كلیدی درباره مكان اقامت الظواهری در اختیار داشتند. ریدل می‌گوید، آن حمله باعث شد جایگاه الظواهری به عنوان یك مغز متفكر تروریست به ثبات بیشتری برسد.

الظواهری بی‌شك از این مساله آگاهی دارد كه فشارها بر هسته فرماندهی القاعده و گروه‌هایی كه با این گروه شبه‌نظامی در سراسر جهان همكاری می‌كنند، افزایش یافته است. در حال حاضر گروه‌های وابسته به القاعده در كشورهایی نظیر یمن، سومالی، آفریقای شمالی و سایر كشورها فعال هستند. با این حال، الظواهری همانند بن لادن در حال حاضر نمادی مهم از پیروزی یا شكست گروه شبه‌نظامیان القاعده در جهان به شمار می‌آید. در صورتی كه آمریكا حمایت مستقیم یا غیرمستقیم پاكستان را در اختیار داشته باشد، انجام عملیاتی مثمر ثمر علیه الظواهری و حلقه دستیاران نزدیك وی بسیار آسان‌تر خواهد بود. هرچند چندین تن از چهره‌های برجسته القاعده در شهرهای مختلف پاكستان كشته و یا دستگیر شده‌اند، اما الظواهری در حال حاضر احتمالا در مناطق قبیله‌ای مجاور با مرزهای افغانستان به سر می‌برد. پرواز هواپیماهای بدون سرنشین در آسمان منطقه بی‌تردید به دستیابی به اطلاعاتی مفید درباره محل اقامت الظواهری كمك خواهد كرد اما باید در نظر داشت كه منطقه دارای وسعت بسیاری است و در این زمینه به نظر می‌رسد استفاده از نیروهای اطلاعاتی انسانی از ضرورت برخوردار است. پاكستانی‌ها مشخصا می‌توانند در این زمینه كمك بسیاری به آمریكا بكنند اما همكاری میان واشنگتن و اسلام‌آباد مستلزم وجود اطمینان و اعتماد میان طرفین است.

ژنرال محمود علی دورانی، سفیر سابق پاكستان در واشنگتن كه اكنون دوران بازنشستگی خود را پشت سر می‌گذارد، می‌گوید: در حال حاضر روابط آمریكا و پاكستان به پایین‌ترین حد ممكن در سال‌های گذشته رسیده است. او هر دو طرف را به خاطر آسیب دیدن روابط اسلام آبادـواشنگتن مورد عتاب قرار می‌دهد. دورانی می‌گوید: ما در متقاعد كردن آمریكا مبنی بر این كه با آنها هستیم و می‌خواهیم شبه‌نظامیان را در منطقه از میان ببریم، شكست خورده‌ایم. با این حال پاكستان بر این باور است كه واشنگتن به تمامیت ارضی این كشور احترام نمی‌گذارد و موضعش نسبت به پاكستان همانند یك كشور مستعمره است. عدم اطمینان در روابط دوجانبه پس از كشته شدن بن لادن به دست نیروهای ویژه آمریكا آن هم بدون اطلاع مقام‌های دولت اسلام آباد تشدید یافت. باراك اوباما بر این باور بود كه ممكن است در صورتی كه پاكستانی‌ها از نقشه نیروهای ویژه آمریكا اطلاع داشته باشند، عملیات این نیروها با شكست مواجه شود و با توجه به این نگرانی، دستور داد دولت اسلام‌آباد در جریان عملیات نیروهای ویژه آمریكا در شهر ابیت‌آباد قرار نگیرد. حقیقت امر این است كه انتظار می‌رفت آمریكا مداركی ارائه كند مبنی بر این كه سازمان‌های اطلاعاتی پاكستان همكاری‌هایی را با القاعده دارند.

مدت كوتاهی پس از آن كه نیروهای آمریكا به مخفی‌گاه بن لادن حمله و آنجا را در هم كوبیدند، دادستان‌های فدرال به دنبال یافتن مداركی بودند كه نشان دهد دولت پاكستان یا هر فرد پاكستانی دیگری به بن لادن كمك كرده است. بر پایه اظهارات دو تن از مقام‌های قضایی آمریكا، این اتهام می‌توانست در روابط دو كشور تغییر ایجاد كند. نیروهای ویژه آمریكا در عملیات خود چندین جعبه حاوی رایانه، حافظه، DVD و اسناد متعدد به دست آوردند. این عملیات بزرگترین رخته اطلاعاتی در اسناد عملیات‌های القاعده از زمان ۱۱ سپتامبر به شمار می‌آید. طبق اعلام یكی از منابع اطلاعاتی آمریكا، ۴ / ۳ ترابایت اطلاعات شامل زندگی‌نامه بن لادن، نقشه‌های عملیاتی، شماره‌های تلفن و سایر اطلاعات تماس با اعضا و هم‌پیمانان القاعده در این اسناد وجود داشت. با این حال هیچ سندی دال بر ارتباط القاعده با دولت پاكستان در لا به لای این اسناد یافت نشد و اتهام‌های مطرح شده از سوی برخی مقام‌های دولت آمریكا با شكست مواجه شد. این تنها كشته شدن بن لادن به دست نیروهای ویژه آمریكا نبود كه روابط واشنگتن-اسلام‌آباد را به سمت و سوی تیرگی سوق داد. در ژانویه ۲۰۱۱، ریموند دیویس، یكی از اعضای سازمان اطلاعات مركزی آمریكا با شلیك گلوله به سمت دو پاكستانی آنها را در یكی از خیابان‌های شهر لاهور كشت. پس از آن در ماه نوامبر یك هواپیمای آمریكایی ۲۴ سرباز پاكستانی را طی یك حمله هوایی در منطقه مرزی میان افغانستان و پاكستان به كام مرگ كشاند.

بررسی‌های آمریكا نشان داد كه كشته شدن این سربازان ماحصل اشتباهاتی از سوی دو طرف بوده است. ارتش پاكستان این نتیجه‌گیری گزارش آمریكا را با ناخرسندی رد و اعلام كرد: این حمله از سوی آمریكا به طور عمدی و در حالی صورت گرفته كه هیچ اقدام تحریك‌آمیزی از سوی سربازان پاكستانی انجام نشده بود. اسلام‌آباد در واكنش به این اقدام آمریكا اعلام كرد كه سازمان پیمان آتلانتیك شمالی (ناتو) از آن به بعد حق انتقال منابع و تجهیزات خود را از طریق پاكستان به افغانستان ندارد. اسلام آباد همچنین تعدادی كاركنان آمریكایی را از پاكستان اخراج و اعلام كرد كه آمریكا باید یك پایگاه هوایی پاكستان را كه از آن برای انجام حملات استفاده می‌كرد، تخلیه كند. بسیاری از پاكستانی‌ها عملیات‌‌های هواپیماهای بدون سرنشین آمریكا را به عنوان تعرض به تمامیت ارضی كشورشان قلمداد می‌كنند و نسبت به تلفات غیرنظامی حاصل از این حملات بسیار خشمگین هستند. نه تنها مردم عادی پاكستان بلكه عوامل اطلاعاتی و مبارزه با تروریسم این كشور نیز آمریكا را به چشم یك دشمن می‌بینند.

یك افسر مبارزه با تروریسم پاكستانی كه خواست نامش فاش نشود، گفت: حتی در حال حاضر ما اطلاعاتی در دست داریم كه نشان می‌دهد دیدگاهی منفی نسبت به هر پاكستانی و آمریكایی كه به سفارت واشنگتن در اسلام‌آباد رفت‌وآمد دارد، وجود دارد.

چندی پیش مذاكرات میان پاكستان و آمریكا با هدف از سرگیری روابط اسلام آبادـواشنگتن برگزار شد. مساله حملات هواپیماهای بدون سرنشین آمریكا به مناطق مرزی پاكستان یكی از اصلی‌ترین چالش‌هایی بود كه در این مذاكرات مطرح شد. به نظر می‌رسد حتی در دولت آمریكا نیز دوگانگی‌هایی درباره موضع واشنگتن در قبال این حملات وجود دارد. برخی مایل‌اند این حملات ادامه یابد و پاكستان با محدودیت‌های بیشتری مواجه شود تا از این طریق منطقه كاملا تحت كنترل باشد. با این حال گروه دیگری بر این باور هستند كه این حملات باید متوقف شود و سرویس اطلاعاتی پاكستان باید در جریان هرگونه حمله موشكی پیش از آغاز آن قرار گیرد. مقام‌های آمریكایی به طور مداوم وارد مذاكراتی با همتایان پاكستانی خود شده‌اند و در این مذاكرات همواره مدعی وجود نوعی تفرقه و یا حتی خیانت در سرویس اطلاعاتی پاكستان بوده‌اند اما این مذاكرات در نهایت تغییر اندكی در وضعیت ایجاد كرده است. مقام‌های آمریكا در یكی از این مذاكرات تصاویری از سربازان پاكستانی نشان دادند كه پرچم‌های خود را برای گروهی از شبه‌نظامیان حقانی و طالبان تكان می‌دادند. چند هفته پس از حمله به مخفی‌گاه بن لادن ارتش آمریكا دو بار اطلاعاتی در اختیار سرویس‌های اطلاعاتی پاكستان قرار داد كه نشان می‌داد كارخانه‌های ساخت بمب در خاك پاكستان مشغول به كار هستند. در هر دو بار شبه‌نظامیان پیش از آن كه این كارخانه‌ها مورد هدف قرار گیرند، موفق شده‌ بودند از مكان‌ مورد هدف بگریزند. یك مقام آمریكایی می‌گوید: حقیقت امر این است كه پاكستان در حال حاضر به عنوان بستری امن برای تروریست‌ها محسوب می‌شود و این مساله در حالی است كه عده بسیاری از پاكستانی‌ها قربانی حملات خشونت‌طلبانه‌ای از سوی اعضای تروریست القاعده شده‌اند. آمریكا هنوز به دنبال دستگیری الظواهری است و قصد دارد این فرمانده القاعده را زیر نظر داشته باشد و علت این امر چیزی جلوگیری از تكرار عملیات‌های شبه‌نظامی علیه مواضع‌ واشنگتن نیست.

در حال حاضر ظاهرا بهترین گزینه برای رهبر القاعده پنهان شدن در خاك پاكستان است. ریدل بر این باور است كه الظواهری در حال حاضر هنوز هم در پاكستان به سر می‌برد. او می‌گوید: من فكر می‌كنم سازمان اطلاعات مركزی آمریكا باید به دنبال واقعیتی باشد كه به اندازه واقعیت حضور بن لادن در ابیت‌آباد وحشتناك است. وی می‌افزاید: یك خانه امن در منطقه شهری در نزدیكی یك پایگاه نظامی: این چیزی است كه در میان اكثر فرماندهان و عوامل ارشد القاعد كه كشته و یا دستگیر شده‌اند، مشترك است.

مشكلی كه در حال حاضر پیش روی الظواهری قرار دارد، این است كه سیا نشان داده توانایی رمزگشایی از عملیات‌ها و اقدام‌های مخفیانه القاعده را دارد. ریدل می‌گوید: بن لادن عملا دارای امنیت عملیاتی بسیار خوبی بود اما الظواهری باید در این رویكرد امنیتی تغییراتی ایجاد كند. باور من بر این است كه آمریكا الظواهری را دستگیر خواهد كرد و این مساله ۱۰ سال به طول نخواهد انجامید. با این همه، باری دیگر باید این مساله را مورد تاكید قرار دهیم كه در صورتی كه چنین اتفاقی رخ دهد پاكستان پس از وقوع آن در جریان قرار خواهد گرفت.»