دوسالانه كاریكاتور تهران» از آن دست بی‌ینال‌هایی است كه جایزه‌های خوب و دندان‌گیر به شركت‌كنندگانش می‌دهد و گفته می‌شود كه برنامه‌ریزی‌اش؛ منظم و دقیق است.

همین ویژگی‌ها باعث شده تا در عالم كاریكاتور (كه نسبت به هنرهای تجسمی دیگر كمتر پول خرجش می‌كنند) حسابی معروف شود و خیلی از جوان‌های ایرانی را به مسیر كارتونیست شدن بكشاند.

اهل نظر می‌گویند این دوسالانه یكی از ۳مسابقه بزرگ كاریكاتور در جهان است. دوسالانه تهران جوان است و به دلایل مختلف كه شاید مهم‌ترین‌اش مبلغ جوایز آن باشد، خیلی زود نامی به دست آورده و شهره عالمِ كاریكاتور شده است.

این دوسالانه كه از سال‌۱۳۷۲ زیرنظر مدیریت موزه هنرهای معاصر تهران برگزار شده، امسال برای هشتمین بار و با دبیری مسعود شجاعی‌طباطبایی (رئیس خانه كاریكاتور) برپا شد و آثار را در مؤسسه فرهنگی و هنری صبا نمایش دادند.

*اولین دوسالانه کاریکاتورتهران از نگاه آمار

دبیر:محمدحسین نیرومند

دبیراجرایی:سید مسعودشجاعی طباطبایی

هیات اجرایی:سید محمد صحفی / سید مسعودشجاعی طباطبایی / حسین نیرومند / جواد پویان / جواد علیزاده / محسن ابراهیم / بهرام یعقوبی

موضوع:قلم وآزاد

زمان و محل داوری:تیر ماه ۱۳۷۲ / خانه کاریکاتورایران

هیات داوران:لوچیو ترویانو از ایتالیا / آنه واسیلوسکی از مقدونیه / والری

کودتو از مولداوی / گوربوزدوگان اکشیوگلو از ترکیه / جواد علیزاده، جواد پویان

حسین خسروجردی از ایران

هیات انتخاب آثار:توکا نیستانی / سید مسعودشجاعی طباطبایی / محمد رفیع ضیایی / مسعود مهرابی / بیژن صیفوری

زمان و محل برگزاری نمایشگاه:شهریور ۱۳۷۲ / موزه هنرهای معاصر

زمان و محل برگزاری مراسم اهدای جوایز:۸مهر ۱۳۷۲ / موزه هنرهای معاصر

تعداد شرکت کنندگان ایرانی: ۱۱۱ نفربا۱۳۰ اثر

تعداد شرکت کنندگان خارجی:۲۳۱نفربا۱۱۴۰ اثر

کشورهای شرکت کننده:۴۳ کشور

آرژانتین / آلمان / آمریکا / آلبانی / ایتالیا / اسپانیا / استرالیا / اکراین / کاستاریکا

اندونزی / انگلستان / ایران / برزیل / بلژیک / بلغارستان / پرتغال / پرو / تایلند

ترکیه / چک / چین / رومانی / ژاپن / سریلانکا / فرانسه / فیلیپین / قبرس / قزاقستان/ کوبا / کانادا / کرواسی / روسیه / لبنان / لهستان / لیتوانی / مصر / مغولستان / مقدونیه/ مولداوی / نیجریه / هلند / هند/ هنگ کنگ / یوگسلاوی

برندگان:

میخائیل زلاتکوفسکی از روسیه، برنده جایزه ۱۰۰۰ دلاری و لوح افتخار

علی جهانشاهی از ایران، برنده جایزه ۱۰۰۰ دلاری و لوح افتخار

جیونجی آکی شی جه از ژاپن، برنده جایزه ۱۰۰۰ دلاری و لوح افتخار

اولگ اسمال از اوکراین، برنده جایزه ۱۰۰۰ دلاری و لوح افتخار

برناردوفاکتا از آرژانتین، برنده جایزه ۱۰۰۰ دلاری و لوح افتخار

اما برای یادآوری و چگونگی روند تشکیل دوسالانه کاریکاتور با سیدمسعود شجاعی طباطبایی به گفتگو نشستیم:

*دوسالانه كاریكاتور تهران چگونه شکل گرفت؟

ــ بنا به پیشنهاد مركز هنرهای تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، كیهان كاریكاتور پیش‌نویس طرح نخستین نمایشگاه بین‌المللی كاریكاتور در ایران را تهیه و برای بررسی دراختیار موزه هنرهای معاصر قرار داد كه این طرح در تاریخ دهممورد تصویب قرار گرفت.

*اهداف پیش‌بینی شده در این طرح چه بود؟

ــ قرار دادن جامعه هنری كاریكاتوریست‌های ایران در جریان یك فعالیت سالم بین‌المللی.

معرفی كاریكاتور ایران در گستره جهانی به منظور نشان دادن وجود آزادی فرهنگی و هنری ایران و رشد كاریكاتور و كاریكاتوریست‌های ایرانی.

فراهم آوردن زمینه لازم برای آشنایی با تحولات فكری در سطح جهان.

شكوفایی و حمایت از استعدادهای نهفته داخلی.

ایجاد رقابت سازنده برای كاریكاتوریست‌ها و سنجش فعالیت آنها در هر دو سال یك بار.

خاطرنشان كردن اهمیت كاریكاتور به مسئولان در به كارگیری زبان تصویری آن و همچنین توجه دادن بیشتر اربابان جراید برای به كارگیری كاریكاتور به عنوان زبانی برای ارتباط سریع‌تری با گویش طنز به مخاطبان.

*نخستین جلسه شورای برنامه‌ریزی «دوسالانه كاریكاتور» چگونه شکل گرفت؟

ــ نخستین جلسه شورای برنامه‌ریزی «دوسالانه كاریكاتور» با حضور سیدمحمد صحفی، حسین نیرومند، سیدمسعود شجاعی‌طباطبایی، جواد پویان، جواد علیزاده، محسن ابراهیم و بهرام بعقوبی در تاریخ ۱۸/۹/۱۳۷۱ برگزار شد و پس از چندی «نخستین دوسالانه كاریكاتور تهران» در موزه هنرهای معاصر تهران گشایش یافت. برگزاری قابل قبول این نمایشگاه اعتماد به نفس لازم را در دل مسئولان ایجاد كرد و آنها را بر آن داشت كه به فعالیتی كه در آغاز تجربه بود. بذل توجه بیشتری داشته باشند.

*در جشنواره اول‌، هیات انتخاب آثار و داوران اصلی چه کسانی بودند؟

ــ هیات انتخاب جشنواره اول‌ متشكل بودند از محمدرفیع ضیایی، مسعود مهرابی، توكا نیستانی، بیژن صیفوری و مسعود شجاعی‌طباطبایی و هیات داوری نیز مركب از چهار داور خارجی؛ لوچیوته ترویانو از ایتالیا، آن واسیلوفسكی از مقدونیه، والری كورتو از مولداوی، گوربوز دوغان از تركیه و ۳ داور ایرانی؛ جواد علیزاده، جواد پویان و حسین خسروجردی از ایران بودند و دبیر اولین دوسالانه كاریكاتور ایران، محمدحسین نیرومند بود.

*زمینه برای ورود به بحث تاثیرات دوسالانه كاریکاتور ایران را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

ــ شاید بیشترین عنایت و توجه، ازسوی مركز هنرهای تجسمی وزارت فرهنگی و ارشاد اسلامی به دلیل برپایی اولین جشنواره بین‌المللی در حیطه هنرهای تجسمی صورت گرفت. حضور دكتر حسن حبیبی، معاون اول رئیس جمهور وقت و دیدار ۴ ساعته ایشان با هنرمندان كاریكاتوریست نیز ازجمله این اتفاقات بود و در همان دیدار بود كه هنرمندان كاریكاتوریست، برای اولین بار درباره كاریكاتور، تعاریف مختلف آن، رشد و تعالی این هنر در ایران و لزوم توجه جدی به آن به بحث و گفت و گو پرداختند.

برگزاری مناسب اولین دوسالانه كاریكاتور، هنرمندان، دست‌اندركاران و مسئولان را به ادامه كار مصر ساخت و این امر بیشتر از آن جهت بود كه تا قبل از آن در این زمینه هیچ گونه تجربه‌ای وجود نداشت. ضرورت بازشناسی كاریكاتور در ایران و نشان دادن گرایش‌ها و مضامین هنری موجود در این رشته هنری، زمینه‌ای برای تدارك گام‌های قوی‌تر در این راه را مساعد كرد. از سویی استقبالی كه از اولین دوره به عمل آمد، نشان دهنده ارج و اهمیتی بود كه نسبت به این جشنواره ابراز می‌شد. حضور پرتعداد كاریكاتوریست‌ها، و علاقه‌مندان به این زمینه هنری شگفت‌انگیز بود.

تا سال ۱۳۸۲که دوسالانه ششم اتفاق افتاد. در طی ۵ دوره برگزاری دوسالانه جهش‌هایی صورت گرفته بود، به نحوی كه میزان آثار منتخب داخلی از ۱۳۰ اثر در دوسالانه اول، به ۲۵۵۸ اثر در دوسالانه پنجم رسیده بود، و نیز كل آمار آثار ارسالی كه در سال ۱۳۷۲، ۱۳۰۰ اثر بود در دوسالانه ششم به ۳۳۰۱ اثر ارتقا یافت. آثار رسیده برای دوسالانه هفتم از ۴۷ كشور جهان (در دوسالانه اول )تا کنون به بیش از ۶۲ كشور جهان رسیده است. در واقع افزایش و حضور بیش از ۹۰۰ كاریكاتوریست ایرانی در عرض ۷ دوره نتیجه تداوم و نظم دوسالانه كاریكاتور و اطلاع‌رسانی وسیعتر در این باره بود، اگرچه حضور نشریات تخصصی نظیر گل آقا، طنز و کاریکاتور و کیهان کاریکاتور دراین سالها، و امكان ارائه آثار هنرمندان ایرانی در این عرصه و همچنین حضور موثر آنان در مسابقات بین المللی،‌شکل گیری سایت های ایرانی فعال نظیر www.haditoons.com و www.kargah.com ازنكات مهمی است كه نمی‌توان از نظر دور داشت.

تاسیس خانه كاریكاتور ایران در سال ۱۳۷۵ نیز از دیگر اتفاقات مهمی بود كه در عرصه كاریكاتور این مرز و بوم رخ داد، مساعدت مهندس مرتضی كاظمی (معاون هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی) كه در آن زمان مسئول فرهنگسرای بهمن بودند، و تلاش جمعی از كاریكاتوریست‌ها و نیز همراهی مسئولان شهرداری منطقه ۳، منجر به تاسیس خانه كاریكاتور ایران شد. این خانه در جهت شناسایی، ترویج و ارتقای كاریكاتور، فعالیتی متمركز را سامان داد تا آنجا كه این مركز، از دوسالانه پنجم تبدیل به دبیرخانه همیشگی دوسالانه كاریكاتور شد، مكانی كه فقدان آن در دوسالانه‌های اول تا چهارم، ارتباط تنگاتنگ هنرمندان كاریكاتوریست داخلی و خارجی را با این رویداد بزرگ ملی دچار اختلال كرده بود. در همین خانه بود كه اولین سایت مرجع بزرگ كاریكاتور با عنوان ایران كارتون WWW.IRANCARTOON.COM زمینه را برای ارتباط همیشگی و مستمر هنرمندان كاریكاتوریست ایرانی و خارجی فراهم آورد. این سایت كه از سال ۱۳۷۹ در جریان برپایی دوسالانه پنجم كاریكاتور تاسیس شد، به تدریج تبدیل به مركزی برای انتشار اخبار و اطلاعات كامل مربوط به مسابقات داخلی و خارجی، معرفی هنرمندان حرفه‌‌ای كاریكاتوریست، معرفی انجمن‌ها و مجلات كاریكاتور و … شد. اگر تاریخ معاصر كاریكاتور ایران را به عنوان پدیده‌ای در عرصه هنرهای تجسمی پیش رو داشته باشیم، بی‌شك نقش مهم دوسالانه‌های كاریكاتور در ساماندهی، رشد و اعتلای این زمینه هنری در ایران مشخص می‌شود، تا آنجا كه دكتر جان لنت – محقق برجسته آمریكایی با بیش از ۵۵ جلد كتاب تحقیقی از هنر طنز ترسیمی و كمیك ایران را مهد كاریكاتور معاصر دنیا دانسته است.

خرسندیم كه بگوییم كاریكاتور ایران به عنوان یك زبان بین‌المللی موثر، به موفقیت بزرگی در عرصه بین‌المللی رسیده است. بی‌تردید این اتفاق، حاصل تلاش‌های پیگیرانه و صمیمانه هنرمندان كاریكاتوریست و متولیان این امر، به خصوص مركز هنرهای تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است.

در این هفت دوره، با برپایی منظم دوسالانه كاریكاتور، توانسته‌ایم به موفقیت‌هایی دور از انتظار دست یابیم كه تا پیش از آن تصورش بعید می‌نمود.

اگر عبارت «دور از انتظار» را به كار می‌بریم، صرفا برای این است كه بگوییم از اهدافی كه در ابتدای راه (در دوسالانه اول كاریكاتور تهران) پیش‌بینی می‌كرده‌ایم فراتر رفته‌ایم. زیرا در آغاز رسیدن به این اهداف نسبت به موقعیتی كه در آن بودیم، كاملا دور از انتظار می‌نمود.

در حال حاضر دوسالانه كاریكاتور تهران در شمار یكی از معتبرترین نمایشگاه‌های كاریكاتور جهان قرار گرفته است. سایت مرجع كاریكاتور فانوفانی كه در سال ۲۰۰۰ به عنوان بهترین سایت هنری اروپا شناخته شده. از ۵ ستاره ممكن، ۵ ستاره به این دوسالانه می‌دهد و این در حالی است كه مسابقات بین‌المللی كاریكاتور با سابقه‌ای چند برابر ما نظیر یومیوری شیمبون با ۲۸ سال پیشینه و جوایز كلان ۵/۲ میلیون ین، ۲ میلیون و ۱ میلیون ین در در کنار ما قرار دارد. (یومیوری شیمبون، روزنامه‌ای است كه با تیراژ بالاتر از ۱۵ میلیون نسخه در ژاپن منتشر می‌شود).

در پایان باید گفت برنامه‌ریزی‌های موفق دوسالانه بدون عنایت و تلاش تمامی همكاران حرفه‌ای كاریكاتوریست میسر نبود، جز این اگر بود هرگز چنین رضامندی‌یی به بار نمی‌نشست.