كارشناسان می‌گویند در ایران حداقل یك‌پنجم آب كه با دشواری تولید می‌شود هدر می‌رود.

میزان آب موجود در روی سیاره زمین همواره تقریبا ثابت بوده است و البته بخش آبی‌رنگ كره زمین قسمت اعظم آن را تشكیل می‌دهد.

سطح سیاره را آب اقیانوس‌ها و دریاها فراگرفته و وسعت خشكی كمتر از آب‌هاست.

از نظر حجم و مقدار ۲‌/‌۹۷ درصد از آب‌های موجود در اقیانوس‌ها و دریاها انباشته شده و فقط ۸‌/‌۲ درصد از آب‌ها به شكل رودها، یخچال‌ها و آب‌های زیرزمینی است. زندگی انسان نیز بدون آب یعنی مرگ. بشر برای تداوم زندگی خود نیاز به آب شیرین دارد و شیرین‌كردن آب مستلزم سرمایه‌گذاری و صرف هزینه‌های بسیار بالاست. این در حالی است كه فقط ۸‌/‌۲ درصد از آب‌های جهان، شیرین است.

در ایران نیز با توجه به قرار گرفتن این سرزمین در نواحی خشك و نیمه خشك مقدار بارندگی و حجم آب‌های ایران به اندازه كافی نیست و ریزش‌های جوی نیز در همه جا به یك اندازه فرو نمی‌ریزد. مشكل آب در كشور ما علاوه بر كمبود ریزش‌های جوی، بالا بودن میزان تبخیر است، به‌طوری كه بخش عمده‌ای از بارندگی طی فرآیند تبخیر از بین می‌رود.

ایران با این كه ۱‌/‌۱ درصد از مسافت خشكی‌های جهان را به خود اختصاص داده، فقط ۳۴ صدم درصد از آب‌های موجود در خشكی‌های جهان را دراختیار دارد. از سوی دیگر در اغلب مناطق ایران ریزش‌های جوی اكثرا در فصل بهار صورت می‌گیرد كه نیاز چندانی به آب برای فعالیت‌های كشاورزی نیست.

محدودیت منابع آب و توزیع فصلی نامناسب بارندگی نشان می‌دهد كه ابتدا باید ظرفیت منابع آب‌های موجود سطحی و زیرزمینی كشور را بخوبی شناسایی و مطالعه كرد تا برنامه‌ریزی جامعی برای بهره‌برداری صحیح از آنها صورت گیرد.

در كشور ما میانگین بارندگی ۲۵۰ میلی‌متر در سال است و متوسط حجم بارش‌های سالانه در كشور ۴۱۳ میلیارد مترمكعب است. این در حالی است كه میانگین بارندگی در جهان حدود ۸۰۰ تا ۸۲۰ میلی‌متر كه بیش از ۳ برابر ایران است، اعلام می‌شود و با توجه به محدودیت‌ها و شرایط جغرافیایی كشور، حداكثر ۸۰ درصد از پتانسیل آب استفاده می‌شود.

مصرف سالانه آب در بخش‌های شرب، كشاورزی و صنعت ۹۰ میلیارد مترمكعب است كه با توجه به رشد جمعیت و توسعه، امكان استفاده از ظرفیت‌های باقیمانده بسیار اندك است.

مطالعات صورت گرفته نشان می‌دهد منابع آب تجدید شونده در ایران حدود ۲۵ درصد متوسط جهانی آن است و ایران از نظر نوع آب و هوایی به ۷ منطقه، منطقه شمال دریای خزر خیلی مرطوب،‌منطقه شمال غرب (دریاچه ارومیه)‌ مرطوب، مناطق غرب مرطوب، جنوب غربی نیمه‌مرطوب،‌منطقه مركزی، ‌فراخشك، شمال شرقی نیمه‌خشك و شرق كشور خشك بیابانی تقسیم شده است.

با توجه به روند رو به ‌رشد جمعیت، توسعه و كاهش منابع آب تجدید شونده وضعیت مصارف آب در بخش‌های مختلف نگران‌كننده و رو به رشد است.

در حال حاضر از منابع آب سطحی در بخش كشاورزی ۷‌/‌۳۰ میلیارد مترمكعب، شرب ۵‌/‌۲ میلیارد مترمكعب و در بخش صنعت و معدن ۸‌/‌۰ میلیارد مترمكعب مصرف می‌شود.

در عین حال از منابع آب زیرزمینی، بخش كشاورزی ۵۷ میلیارد مترمكعب، آب شرب ۵ میلیارد مترمكعب و صنعت ۳‌/‌۱ میلیارد مترمكعب بهره می‌برد. براساس مطالعات و ارزیابی‌های صورت گرفته برداشت بی‌رویه از آبخوان و افت سطح آب زیرزمینی و مصرف نامتناسب آب در بخش كشاورزی از منابع زیرزمینی به فرو چاله‌هایی در سطح اراضی كشور منجر شده است.

همچنین مشكلات كیفی و شور شدن منابع آب منجر به متروكه شدن برخی اراضی مرغوب كشاورزی شده است.

براساس گزارش فائو، ایران با برخورداری از ۱۶۵ میلیون هكتار تنها ۱۸ میلیون هكتار اراضی تحت كشت دارد و ۸‌/‌۲ میلیون هكتار نیز به عنوان اراضی آبی تعریف شده است. این در حالی است كه تركیه ۷۸ میلیون هكتار مساحت دارد و ۲۶ میلیون هكتار آن هم‌اكنون زیركشت قرار دارد.

آمریكا با ۹۶۲ میلیون هكتار مساحت، از ۱۷۵ میلیون هكتار سطح زیركشت بهره می‌برد.

از مجموع ۱۸ میلیون هكتار زمین زیر كشت در ایران ۵۴ درصد آن به صورت دیم بوده كه از منابع آبی و نزولات جوی بهره‌مند می‌شود و تنها ۶/۲ میلیون هكتار كه ۱۵ درصد این اراضی را تشكیل می‌دهد به صورت شبكه مدرن آبیاری از وزارت نیرو و جهاد كشاورزی امكانات آبی دریافت می‌كند. ۳۱ درصد بقیه نیز از منابع آبی زیرزمینی و انهار سنتی استفاده می‌كنند.

در حالی كه ایران با كاهش منابع آبی تجدیدشونده روبه‌روست و ۳۱ درصد از منابع آبی زیرزمینی آن استفاده می‌شود استفاده سنتی از منابع آبی وضعیت كشت كشور را با خطر روبه‌رو كرده است، به طوری كه اخیرا نیز معاون وزیر در امور آب نسبت به مصوبه مجلس درخصوص آزاد كردن بهره‌برداری چاه‌ها و قنات‌ها در روستاها كه به منابع زیرزمینی آب آسیب جدی وارد می‌كند انتقاد جدی وارد كرد و خواستار تعلیق آن شد.

طبق گزارش فائو، بازده آبیاری در ایران ۳۳ درصد و در لیبی ۶۰ درصد گزارش شده است. براساس برنامه تنظیمی در برنامه پنجم توسعه قرار است تا پایان سال ۱۳۹۴ (پایان برنامه)‌ در ۳/۲ میلیون هكتار از اراضی كشور شبكه‌های اصلی آبیاری و زهكشی احداث شود.

در سال جاری نیز برای بخش آب در بودجه ۶۵۷/۴۰ میلیارد ریال اعتبار در نظر گرفته شده كه با توجه به گستردگی بخش آب، این نیاز به افزایش اعتبار وجود دارد.

در گزارش توسعه منابع آب، اشاره‌ای به وضعیت چاه‌ها و برداشت‌های آب زیرزمینی شده است. براساس این گزارش ۵۴ میلیارد مترمكعب از جمع كل آب‌های كشور را چاه‌ها تشكیل می‌دهند كه ۷ درصد از این آب‌ها از طریق چاه‌های غیرمجاز به میزان ۴ میلیارد مترمكعب برداشت می‌شود و ۴/۱۶ میلیارد مترمكعب از این آب‌ها از چاه‌های نیمه‌عمیق و ۸/۳۳ میلیارد مترمكعب نیز از چاه‌های مجاز عمیق برداشت می‌شود.

بنا بر اظهارات كارشناسان، برداشت‌های غیراصولی و غیرعلمی از چاه‌های غیرمجاز آسیب‌های جدی به بافت‌های زیرزمینی منابع آب وارد می‌كند.

در حال حاضر ۱۰۱ سد ملی در كشور در دست اجرا قرار دارد تا منابع آبی كشور با ذخیره‌سازی در سدها مدیریت شود.

براساس این گزارش ۳۴ سد در كشور در حال احداث است كه بین ۷۵ تا ۱۰۰ درصد پیشرفت داشته و ۱۷ سد نیز بین ۵۰ تا ۷۵ درصد پیشرفت اجرایی دارد. با اجرای این طرح‌ها می‌توان نسبت به مهار آب و مدیریت منابع آب كشور امیدوار بود.

با توجه به آن كه در سال آبی ۸۹ ـ ۸۸ سیاست اصلاح الگوی مصرف و هدفمندی یارانه‌ها در بخش آب همچنان جاری و ساری است آمار نشان می‌دهد حداقل یك‌پنجم آب مصرفی در كشور با همه دشواری‌ها و هزینه‌های بالای تولید آن به هدر می‌رود كه نیازمند عزم جدی برای اصلاح امور در این زمینه است.

مطابق بند ۴۰ سیاست‌های كلی برنامه چهارم برای تحقق سند چشم‌انداز ۲۰ ساله نظام، ابلاغیه رهبری انقلاب مصوب ۱۳۸۲، توجه به ارزش اقتصادی، امنیتی، سیاسی و زیست‌محیطی آب در استحصال، عرضه، نگهداری و مصرف آن از جمله اولویت‌های ۲۰ ساله نظام است.

همچنین مطابق ماده ۱۷ قانون برنامه چهارم دولت مكلف است نظر به جایگاه محوری آب در توسعه كشور، منابع آب كشور را با نگرش مدیریت جامع و توامان عرضه و تقاضا در كل چرخه آب با رویكرد توسعه پایدار در واحدهای طبیعی حوزه‌های آبریز با لحاظ نمودن ارزش اقتصادی آب، آگاه‌سازی عمومی و مشاركت مردم به گونه‌ای برنامه‌ریزی و مدیریت نماید كه با اصلاح ساختار مصرف آب و استقرار نظام بهره‌برداری مناسب و با استفاده از روش‌های نوین آبیاری و كم‌‌آبیاری، بازده آبیاری و به تبع آن كارایی آب به ازای یك متر مكعب طی برنامه ۲۵ درصد افزایش یافته و با اختصاص به محصولات باارزش اقتصادی بالا و استفاده بهینه از آن موجبات افزایش بهره‌وری آب را فراهم سازد.

همچنین باید فرهنگ صحیح و منطقی مصرف آب از طریق تدوین الگوی مصرف بهینه آب، اصلاح تعرفه‌ها برای مشتركان پرمصرف، بتدریج با نصب كنتورهای جداگانه برای كلیه واحدهای مسكونی و اجرای طرح‌های مدیریت مصرف آب در شهرها و روستاهای كشور گسترش یابد. همچنین مطابق بند ۴ راهبردهای توسعه بلندمدت منابع آب كشور مصوب هیات وزیران «اصلاح ساختار مصرف آب در كشور، به گونه‌ای كه سهم مصارف آب كشاورزی از ۹۲ درصد وضع فعلی با احتساب سایر نیازها به حداكثر ۸۷ درصد در ۲۰ سال آینده تغییر یابد و در عین حال با افزایش راندمان آبیاری و تخصیص آب به محصولات باارزش اقتصادی بیشتر، بازدهی آب در بخش كشاورزی به ازای یك متر مكعب آب از وضع فعلی به دو برابر در ۲۰ سال آتی افزایش یابد. اولویت تخصیص‌های جدید آب به ترتیب به مصارف شرب و بهداشت، صنعت و خدمات، باغداری و زراعت خواهد بود.»

بند ۱۴ راهبردهای توسعه بلندمدت منابع آب كشور نیز بر آموزش همگانی در حفاظت كمی و كیفی آب و بهره‌برداری بهینه از آن تاكید كرده است، به نحوی كه «برنامه‌های آگاه‌سازی عمومی برای حفاظت كمی و كیفی آب و بهره‌برداری بهینه از آن تدوین و به مرحله عمل گذاشته شود.»

زیبا اسماعیلی