چندی پیش موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران میزبان نشست نقد و بررسی کتاب عهد جدید بود. حضور استادان برجسته فلسفه و ادبیات و قرآن پژوهی نظیر بهاءالدین خرمشاهی، کامران فانی و مصطفی ملکیان به عنوان سخنرانان این جلسه و سروش دباغ، ضیاء موحد و سوسن شریعتی در میان حاضران بر اهمیت برگزاری این نشست می افزود. پیروز سیار مترجم برجسته کتاب عهد جدید، پس از چهار سال همت و تلاش مداوم ترجمه یی از مهم ترین کتاب دینی مسیحیان ارائه کرده است که به تعبیر سخنرانان این جلسه دوران ساز و در نوع خودش بی نظیر است.

● ترجمه عهد جدید نتیجه یک عمر کار فرهنگی است

اولین سخنران نشست نقد و بررسی عهد جدید، بها ءالدین خرمشاهی استاد ادبیات و قرآن پژوه بود که سخنانش را با آیاتی از قرآن کریم درباره کتاب مقدس آغاز کرد و گفت؛ «یک بار من در تعریف قرآن از کتاب مقدس اشاره به آیه یی کردم که همه شگفت زده شدند و گفتند این آیه نیست. سپس برای تورات هم مشابه اش را خواندم. سابقه دارد که حضرت پیامبر وقتی در کنار اهل کتاب داوری می کردند، به کتاب مقدس حکم کردند. همین قدر کفایت می کند که بدانیم در قرآن از انجیل و حضرت عیسی و حضرت مریم فوق العاده به نیکی یاد شده. آیات بسیار است اما بحث تحریف انگاشتن این آیات و اینکه ارباب کلیسا می گویند وحی سابقه کتابت کهن ندارد، مهم است. آنها ادعای وحیانی بودن هم نمی کنند و آن را الهام آمیز می دانند اما این موضوع چیزی از قدرش نمی کاهد. مطمئناً این کتاب دست نوشته بشری نیست.

سزاوار بود وزارت ارشاد به این کتاب زودتر مجوز می داد زیرا این از کتاب ادیان الهی است و برای پیروانش و ما مقدس است و اگر ما به آن عمل نمی کنیم ولی به آن اعتقاد داریم. من طی یک هفته یی که گذشت مسحور مطالعه و تامل در این کتاب شگرف «عهد جدید» و کار فوق العاده و فوق الطاقه استاد پیروز سیار بودم. من چه به عنوان کسی که اندک ممارستی در دین پژوهی دارد و چه کسی که نزدیک به ۴۰۰نقد کتاب نوشته و عادت داشته منتقدانه نگاه کند، حیران می شدم از این همه دقت و صحت و موفقیتی که او در انتقال معانی و ارائه بزرگ ترین دستاورد مسیحیت شناسی ایرانی در زبان فارسی به دست آورده است. کاری بزرگ تر از این نمی شناسم که به دست یک ایرانی ولو در سده ها تا به امروز انجام شده باشد.

کار او ده ها وجه اهمیت دارد. آقای پیروز سیار بر مبنای کتاب مهمی کار ترجمه را انجام دادند. ترجمه فرانسوی کتاب مقدس اورشلیم از متن قرن چهارمی یونانی عهد جدید است. البته او به ¹ ترجمه فرانسوی دیگر نیز مراجعه و مقابله کرده. چیزی که من را شگفت زده می کند، یکی نظم و سامان این کتاب است با تمام پی نوشت ها و کنار نویس ها و دیگر چاپ خوب آقای همایی در نشر نی که دانش فنی خودشان را در این کار به خوبی نشان دادند. نکته آخر نثر ترجمه است که در نهایت زلالی و شیوایی و روشنی است و البته پی نوشت ها به خوانش آن کمک می کند.

ترجمه متن مبنا هم باید ترجمه اندک تفسیرآمیزی باشد. برای اینکه اگر ترجمه لیترالی بود در متن منعکس می شد. این نثر ترجمه با یک عمر کار فرهنگی به دست می آید و کار همین چهار سال اخیر نیست. یعنی این کار با یک عمر بسیج پیدا و پنهان نیروی دانش ها پدید آمده و به این صورت جهان پسند و مخصوصاً خواص پسند منتشر شده. هنگامی که متن را می خواندم هیچ جایی نبود که بگویم مراد چیست یا کلمه یی نامناسب و مهجور باشد. همه جا روان و راحت و مفهوم و معنی بخش بود. بعد ها ممکن است از همین کتاب، یک متن یگانه به دست بیاید و از چهار انجیل متفاوت، مشترکاتش را نگه دارند و اختلافاتش را فرو بریزند و متن واحدی پدید بیاورند. هر آنچه در این کار دیدم دقت و صحت و تجربه عمیق علمی و کاربست دانش های چندگانه و شناخت عمیق کتب مقدس بود.»

● ترجمه عهد جدید آغاز کار پژوهش های دینی است

در ادامه این نشست، کامران فانی مترجم و نویسنده به بیان تاریخچه یی از ترجمه کتاب مقدس پرداخت و به نکات مهم این ترجمه اشاره کرد و گفت؛ «گاهی برای بررسی یک ترجمه جدید لازم است به سابقه ترجمه های دیگر آن کتاب هم توجه شود و در پرتو تاریخ گذشته به بررسی کار جدید بپردازیم. من گذر مختصری به ترجمه کتاب مقدس می کنم.

اولین جایی که از ترجمه اناجیل به زبان فارسی صحبت شده، سخنی است که «یوحنای زرین دهن» اسقف و متکلم برجسته مسیحی قسطنطنیه در قرن چهارم میلادی ذکر می کند و احتمالاً از فارسی منظورش زبان پهلوی بوده که در زمان ساسانیان رواج داشته. بعد از آن در اوایل دوره اسلامی بخشی از آن به عربی ترجمه شد. قرن هفتم هجری آغاز جدی ترجمه کتاب مقدس در ایران است که مقصودم کتاب عهد جدید است. اولین ترجمه به نام کتاب «دیاتسترون» معروف شد و این متنی است که شخصی به نام «تاتیانوس» حدود قرن شش میلادی از اناجیل چهارگانه خلاصه و به زبان سریانی ترجمه کرده. این کتاب در قرن هفتم سه ترجمه فارسی پیدا کرد. علت ترجمه این بود که در دربار مغولان آزادی مذاهب زیاد بود و آشنایی با مذاهب مختلف رواج داشت و ترجمه اناجیل مورد توجه قرار گرفت. سپس در رم حدود سال ۹۵۰ ترجمه دیاتسترون چاپ شد. دو ترجمه دیگر یکی سریانی است و مترجمش «عزالدین محمودمظفر» نام داشت و ظاهراً مسیحی نسطوری بوده. بعد از آن یک وقفه یی ایجاد شد تا قرن ۱۰هجری که دوره یی جدید از ترجمه عهد جدید و اناجیل آغاز می شود. در دربار اکبرشاه در هند دو تا ترجمه فارسی داریم. در دربار شاه عباس صفوی هم سه ترجمه شده که برخی از آنها نسخه هایش موجود است.

در قرن دوازدهم و در اوایل سلطنت شاه سلطان حسین ترجمه یی از خاتون آبادی داریم. دوره نادرشاه افشار هم ترجمه پی گرفته می شود و هدف او این بود که مذاهب مختلف را بشناسد و بعد از دوره صفویه باعث تقریب بین مذاهب شد. بعد از آن دیگر هیچ ایرانی به ترجمه این متن همت نمی کند. به جایش میسیونرهای مسیحی به خصوص پروتستان ها دست به ترجمه فارسی می زنند. اولین نفر کشیشی به نام «هنری ماتین» معروف به «پادوری» بود که آن را ترجمه کرد و به هند برد تا چاپ کند. اما شخصی که باید مدیونش باشیم و اسمی از او برده نمی شود و ترجمه اش در ۱۰۰ سال اخیر در میان ایرانی ها بوده، «رابرت بروس» است. متن نهایی که او آماده کرد در ۱۹۰۴به چاپ رسید. زبان او دارای لهجه خاصی است و تاثیر شدیدی بر ادبیات فارسی داشته و این همان ترجمه امروزی است.

حدود ۲۰ تا ۳۰ سال پیش انجمن کتاب مقدس دو کتاب دیگر منتشر کرد که ترجمه های تفسیری بودند؛ یکی «انجیل عیسی مسیح» و دیگری «موعظه برای عصر جدید».این ترجمه ها ساده و روان و مفهومی اند اما آن دقت کافی را ندارند و برای این کتاب بسیار مهم است که هر واژه یی به دقت انتخاب شود. حالا که ما با یک ترجمه جدید به همت یک ایرانی مواجه هستیم، متوجه می شویم که کار آقای پیروز سیار بی نظیر است.

مدت ها پیش برخی این خیال را داشتند که ترجمه سال ۱۹۰۴را ویرایش کنند زیرا پر از ابهامات است و جملات کم معنی و بی معنی زیاد دارد و اصطلاحات عجیب و غریبی که به سادگی قابل فهم نیست. نظر بر این بود که این ترجمه ویراستاری شود و لغت های جدید جایگزین شود و با توجه به تحقیقاتی که از قرن نوزدهم بر کتاب عهد جدید آغاز شده بود، تغییراتی صورت بگیرد که البته انجام نشد. دومین مساله این است که این ترجمه، روایت پروتستانی از اناجیل بود و ما هیچ نوع روایت کاتولیکی که به هر حال گسترده ترین مذهب جهان مسیحیت است، نداشتیم. ترجمه های کتاب های عقیدتی بدون یک پیش زمینه تئولوژیک و کلامی اصلاً قابل قبول نیست. ترجمه آقای سیار روایت کاتولیکی عهد جدید است و این خیلی مهم است. امروزه توجه به الهیات مسیحی در ایران خیلی زیاد شده. بنابراین لازم بود عهد جدید با دقت و صحت ترجمه شود و از این نظر من کار او را ترجمه دوران ساز می دانم و معتقدم این کار آغاز تازه یی برای پژوهش های دینی و مسیحی است.

عهد جدید اصولاً کتابی برای تحقیق است. ساختار آن دارای ابعاد تحقیقی است. او متنی معتبر یعنی کتاب مقدس اورشلیم را انتخاب کرده و اولین کسی است که بخش هایی از عهد قدیم را که در نسخه پروتستانی نبوده، به فارسی ترجمه می کند. کتاب مکابیان، کتاب استر و کتاب مهم بن سیرا از جمله متونی بودند که چند سال پیش چاپ شدند و مورد چاپ قرار گرفتند. آقای سیار با انتخاب متن اورشلیم این کمبود و نقصان آشنایی با عهد جدید را جبران کردند. من از روز اول که او کار ترجمه را شروع کرد در جریان کارش بودم و پیگیری و کوشایی بی نظیر ایشان را حین کار می دیدم که با چه عشق و علاقه یی دست به این ترجمه زدند و کمتر مترجمی را دیدم برای یک کتاب چنین برنامه ریزی منظمی داشته باشد و سرانجام کار را به اتمام برساند.

کتابی که او ترجمه کرده متن کامل عهد جدید است. در ترجمه های قدیمی فقط اناجیل چهارگانه را داشتیم. در این کتاب تمام کلام و الهیات مسیحی قرار دارد. هر بخش عهد جدید در این ترجمه دارای یک مقدمه مفصل است که شامل بحث تاریخی و تا حدی بحث عقیدتی است. قسمت اول چهار انجیل مقدس متی، لوقا، مرقس و یوحنا آورده شده و در قسمت دوم اعمال رسولان از لحاظ تاریخی بسیار مهم است و بعد مهم ترین بخش آن نامه ها یا رسالت پولس است که در کلام مسیحی اهمیت دارد.بدون توجه به این بخش ها، به خصوص نامه معروف به رومیان و کرنتیان به نظر من اصلاً مسیحیت را نمی توان شناخت. بخش بعد مکاشفات یوحنا است و دارای یک دوره اطلاعات موجز و مهم است. در کنار هر صفحه ارجاعاتی وجود دارد که به آیات نظیر همان صفحه اشاره کرده و بیش از هزاران ارجاع در این کتاب می بینیم.

بخش مهم بعدی پانویس هاست. خواندن این نوع کتاب ها بدون اینکه توضیحاتش را بدانیم ممکن نیست و در غیر این صورت شاید فقط لذت ادبی و روحانی در کار باشد. اما برای کسی که می خواهد به فهم کتاب مقدس و عهد جدید برسد بدون آشنایی با این پی نوشت ها امکان ندارد. بیش از دوسوم کتاب شامل پی نوشت ها می شود.

بعد از اینها می رسیم به فهرست ها. علاوه بر یک گاهشماری برای فلسطین، فهرستی از واژه های کلیدی متن در یک فرهنگ پنج زبانه گردآوری شده. در مرحله آخر کار ترجمه در دست ناشری بوده که در دقت و صحت و عشق و علاقه کم نظیر است. آقای همایی این کتاب را در نهایت نفاست و چشم نوازی چاپ کرده و زحمات آقای سیار را در ویترین زیبایی به نمایش گذاشته است. به نظر من اهمیت عهد جدید در درجه اول بر اساس نامه هایی است که سن پل به رومیان و کورنتیان نوشته است. سن پل به یک معنا بنیانگذار مسیحیت است و تاثیر اساسی و اصلی بر جهان مسیحیت گذاشته. جداشدن پروتستان ها از کاتولیک ها به دلیل همین نامه بوده و از مهم ترین کتاب های کلامی قرن بیستم کتاب نامه به رومیان است. بعد از صعود مسیح تکلیف مسیحیت روشن نبود که در دین جدید مخاطب کیست و سن پل این جهت را به مسیحیت داد. سن پل دو خطر برای مسیحیت حس می کرد؛ یکی ذهن یونانی و دیگری ذهن یهودی. یونانی ها مغرور بودند و عقل الهی را فراموش کردند و یهودیان مغرور شریعت شدند و اجرای احکام را با ایمان اشتباه گرفتند.»

● ترجمه عهد جدید، سرآمد همه ترجمه هاست

مصطفی ملکیان سومین سخنران جلسه نقد و بررسی کتاب عهد جدید علاوه بر تمجید از ترجمه پیروز سیار نگاه نقادانه تری نسبت به کار داشت و ابراز کرد؛ «در باب ترجمه آقای پیروز سیار بدون مبالغه عقیده خودم را عرض می کنم که در زمینه ترجمه متون مقدس به زبان فارسی، کار او بی نظیر و بی سابقه است و به صورت بارز و شاخصی از همه ترجمه های متون مقدس سرآمدتر و برتر است. نکاتی که من می خواستم به آنها اشاره کنم آقای فانی ذکر کردند. او متن بسیار موثقی را برای ترجمه انتخاب کرده که ترجمه یی بسیار دقیق و کارشناسانه دارد. مقدماتی هم که بر هر یک از بخش ها نوشته شده، مقدماتی روشنگر است که سرشت و سرنوشت کتاب را نشان می دهد. نکته دیگر حواشی و تعلیقات کتاب است که عمدتاً ایضاحی است ولی بعضاً هم نقدی است. برای اینکه روشن بشود که متن می خواهد چه بگوید، تکست را در کانتکست قرار داده. در آخر کتاب گاهشماری تاریخ عمومی و تاریخ کتاب مقدس در فلسطین آن دوره آورده شده که وقایعی که تاریخ نگاران نیز ثبت کردند به صورت تکمیلی در آن قرار دارد.

درباره نقاط قوت این متن هر چه بگویم کم است اما من نکات نقدی هم به این متن دارم؛ نکته اول اینکه آقای سیار تشخیص دادند زبان ترجمه اش آرکائیک و ادبی باشد. اما به نظر من در موارد بسیار نادری در استفاده از زبان آرکائیک افراط شده و همچنین در موارد بسیاری آرکائیک بودنش فراموش شده. به عبارتی رعایت مداوم و پیوسته نثر آرکائیک در این نوشته رعایت نشده. من تقریباً یک سوم کتاب را خواندم و در ترجمه دقیق و عالمانه او اشکال دیگری را دیدم. گاهی الفاظی و تعبیراتی در این متن به کار رفته که ارزش داورانه است. ما در این کتاب باید طبق تلقی مسیحیت صدر یا آیین کاتولیک دست به ترجمه بزنیم. ارزش داوری ها باید یکنواخت باشد. در آخر هم از پیروز سیار سپاس باطنی و قلبی دارم.»

● ترجمه متون مقدس جای آزمون و خطا نیست

پیروز سیار در پایان مراسم با تشکر از تمام کسانی که در جلسه حضور داشتند، تشویق کسانی را که برای پیش بردن این کار به او انگیزه می دادند، سرنوشت ساز دانست و گفت؛ «نکاتی که می خواهم عرض کنم گزارش پروژه یی است که ۱۲سال است آغاز شده. من مانند تمام کسانی که با کتاب و مراکز مهم دنیا در این زمینه سر و کار دارند، از ۲۵ سال پیش با کتاب مقدس آشنا شدم. اولین ترجمه ها از کتاب مقدس که به دست «هنری مارتین» انجام شده و مشکلات بسیار زیادی دارد و از مفاهیم ساده به دور است.

در نهایت چون من با زبان فرانسه آشنا بودم به سوی منابع فرانسوی رفتم. از قرن بیستم این ترجمه ها با روش نوین و تصحیح کتاب مقدس صورت گرفته. کتاب مقدس اورشلیم یک اثر کلاسیک تجدیدنشدنی است و سی و سه مترجم آن را پیگیری می کردند که همه جزء برجسته ترین متخصصان کتاب مقدس در اروپا بودند. در کتاب مقدس اورشلیم ۱۳ نفر روی کتاب عهد جدید کار می کردند. اولین بار این کتاب را در یک کتابفروشی در پاریس دیدم و متوجه شدم کاری که بر بازخوانی و تصحیح این کتاب شده، روی هیچ کتاب دیگری صورت نگرفته است. در ترجمه انگلیسی حواشی وجود دارد اما پی نوشتی نوشته نشده و مقدمات آن اجمالی است. کسانی که برای کتاب مقدس اورشلیم مقدمه نوشتند در تصحیح متون و الهیات مسیحی متبحر بودند و کار تبیین کردن سیر تکوین و تکامل مفاهیم الهیات از یک رساله به رساله دیگر کار بسیار دشواری است.

آنچه هیچ گاه به مخیله من خطور نمی کرد این بود که قرعه فال به نام من بیفتد و تمام این متن را به فارسی ترجمه کنم؛ واقعاً این کار را در استطاعت خودم نمی دیدم. آشنایی من با کتاب مقدس از طریق ادبیات شکل گرفت خصوصاً اینکه زمینه تاریخی این کتاب ها با تاریخ ایران مرتبط است. مثلاً در کتاب «توبیا» اصولاً سرنوشت خانواده یی روایت می شود که به نی نوا تبعید می شوند و به شهر ری - راگا - و هگمتانه - همدان- می آیند. کتاب «مکابیان» درباره خاندان مهم یهودی مکابیان و کتاب قانون ثانی که شامل دو کتاب «استر» و «دانیال»، از جمله متونی است که به فارسی ترجمه کردم و در ابتدا به صورت آزمایشی بود. وارد شدن به حیطه کتاب مقدس مثل یک کتاب معمولی ادبی نیست زیرا آن کتاب مرجع دینی و اعتقادی بیش از دو میلیارد مسیحی دنیا است. سالی ۱۲میلیون نسخه از کتاب مقدس به تمام زبان های دنیا به فروش می رسد. وقتی به عنوان مترجم روی این کتاب کار می کنید، مسوولیت زیادی در انتقال مفاهیم دارید.

مینا شاهمیری