اگرچه بارندگی های چند هفته جاری موضوع خشكسالی و كمبود آب در كشور را در اذهان عمومی تا حدی كمرنگ كرده است اما واقعیت این است كه كمبود آب در كشور موضوعی جدی تر و عمیق تر از آن است كه با بارندگی های اخیر قابل جبران یا چشمپوشی باشد. موضوع كمبود آب در كشور از یك سو و مدیریت منابع آب موجود در كشور از سوی دیگر دو موضوع قابل اهمیت و بحث جدی هستند.

در این راستا گفت وگویی انجام دادیم با اسدالله اسداللهی معاون حفاظت و بهره برداری سازمان مدیریت منابع آب ایران.

به نظر می رسد در دهه ای هستیم كه جهان و جهانیان موضوع آب و مدیریت منابع آب را در كانون توجه خود قرار داده اند.

● اگرچه بحث تغییر اقلیم و آب و هوا نیز در این زمینه بی اثر نبوده است، به نظر شما به طور خلاصه مشكلات بخش آب در سطح جهانی چیست؟

▪ در دهه اخیر به ویژه در سال های پایانی قرن بیستم، آب به عنوان یك موضوع مهم در كانون مباحثات و مذاكرات بین المللی قرار گرفته است و در این راستا قرن ،۲۱ قرن آب نامیده شده است و عناوین جدیدی نیز طی یكی دو دهه به ادبیات مدیریت آب اضافه شده است. عناوینی چون «بحران آب»، «آوارگان زیست محیطی» و.‎.. واقعیت این است كه در گذشته مشكلات و مسائل آب در مقیاس محلی مطرح بود اما اكنون این مشكلات در مقیاس های ملی، منطقه ای و حتی جهانی بروز كرده است. موضوع دیگر این است كه افزایش رفاه، آثار و تبعات منفی بسیاری را نیز به ارمغان آورده كه در رأس آن تخریب، ضایع شدن و آلودگی منابع آب و محیط زیست است. به طوری كه منابع آب شیرین از یك منبع تجدید شونده به منبع نیمه تجددشونده و میرا در حال تبدیل است و هم اكنون سالانه ۲ میلیارد نفر در جهان به نوعی تحت تأثیر بیماری های ناشی از آب هستند و ۴ میلیون كودك جان خود را در این رابطه از دست می دهند. به هرحال هم اكنون به دلیل كمبود آب، ۷۰ منطقه در سطح جهان به عنوان «كانون های بحران» از دیدگاه آب شناخته شده اند.

● مهمترین چالش های اساسی بخش آب كشور ما چیست؟

▪ تشدید رقابت ها میان متقاضیان جدید، مشكلات تجهیز و تأمین منابع مالی و وضعیت اقتصادی بخش، افزایش آلودگی منابع آب و مقابله با آن، مدیریت آب های مرزی و منابع آب مشترك، بحران ناشی از خشكسالی ها، سیلاب ها و.‎/.اینهاازجمله چالشهای این بخش دركشورماست.

● ما تابستان خشكی را سپری كردیم، اصلاً چرا ایران دوباره وارد چرخه خشكسالی شده علت این خشكسالی ها چیست؟

▪ ببینید ما دو نوع خشكسالی داریم. یكی بحث خشكسالی هیدرولوژیكی است كه طی آن بارش اتفاق می افتد اما آبی جریان پیدا نمی كند. همین امروز در بیشتر مناطق كشور به نسبت سال گذشته (به جز فلات مركزی) بارندگی بهتر شده است اما روان آب سدها ۲۲ درصد كاهش یافته است. علت هم این است كه طی بارشی كه صورت می گیرد اول زمین سیراب می شود بعد آب جریان پیدا می كند و بحث بعدی مقوله تغییر اقلیم، كاهش بارش ها و تغییر میزان شدت و مدت آنهاست.

● اكنون در اوایل زمستان هستیم اما به نظر می رسد كه هنوز بارندگی ها به اندازه ای نیست كه جبران سال قبل كه سالی خشك بوده بشود، پیش بینی ها چه می گویند و در صورت ادامه شرایط خشكسالی، سال آینده وضعیت تأمین منابع آب كشور چگونه خواهد بود؟

▪ پیش بینی ها حاكی است سال آینده خشكسالی با شدت كمتری در كشور ادامه می یابد. با این حال ما از مهر امسال تا مهر سال آینده برنامه «مدیریت خشكسالی» را در كشور داریم و به گونه ای برنامه ریزی كرده ایم كه آب شرب مردم (شهرها، روستاها و سپس بخش صنایع و كشاورزی با در نظر گرفتن اولویت ها) تا شهریور ۱۳۸۸ تأمین شده و به كلیه شركت های آب منطقه ای ابلاغ شده است.

● می توان از صحبت های شما اطمینان خاطر یافت كه در هر شرایطی تا شهریور سال آینده مشكلی برای تأمین آب شرب در كشور نخواهیم داشت؟

▪ براساس برنامه های تنظیم شده می توان گفت در بدترین شرایط ممكن، می توانیم آب شرب مردم را تأمین كنیم. به هرحال در پایان آذرماه براساس آخرین میزان ذخیره آب مخازن سدها در برنامه های پیش بینی شده تجدیدنظر می شود و براین اساس تصمیم گیری های لازم اتخاذ می شود.

● نیمه اول امسال شرایط خشكسالی بدی در كشور حاكم بود. به نظر شما مدیریت خشكسالی در بخش منابع آب كشور در این زمان موفق بود؟

▪ بله، ما توانستیم خشكسالی را مدیریت كنیم و اثرات مخرب خشكسالی را به حداقل ممكن برسانیم، این خشكسالی فقط مخصوص كشور ما هم نبود و در وسعت گسترده ای از جهان صورت گرفته بود. خیلی از شهرهای بزرگ جهان حتی كشورهای اروپایی با آن دست به گریبان بودند و برای مقابله اقدامات عجیبی هم صورت گرفت از جمله اینكه در اسپانیا برای شهر بارسلون با كشتی آب حمل شد. در این شرایط خوشبختانه با برنامه ریزی و مدیریتی كه انجام شد در شهرهای ما مشكل حادی نداشتیم و آب بخش صنعت و كشاورزی را هم مدیریت و ساماندهی كردیم.

● با این حال به نظر می رسد خسارت در بخش كشاورزی بسیار بالا بوده است؟

▪ مسائل بخش كشاورزی در قالب مسائل اقتصادی مدیریت شد و با اقداماتی كه صورت گرفت ما نگذاشتیم مشكلات این بخش به یك تنش یا بحران تبدیل شود چرا كه خشكسالی می توانست به یك بحران اجتماعی تبدیل شود. اما واقعیت این است كه برای جبران خسارت به این بخش دولت باید اقدامات حمایتی خود را به سرعت دنبال كند، شركت های بیمه نسبت به پرداخت خسارت اقدام كنند و.‎.. در واقع ما چاره ای جز این اقدامات نداشتیم تا بتوانیم آب شرب را در شهرهای كشور تأمین كنیم.

● بپردازیم به بحث راندمان آب، واقعیت این است كه با وجود خشكسالی و كمبود منابع آب، اتلاف آب در كشور ما بویژه در بخش كشاورزی (در بحث انتقال و توزیع آب) به شدت بالاست، در این راستا چرا اقدام جدی صورت نمی گیرد؟

▪ براساس آمار ۳ میلیون هكتار وسعت شبكه هایی است كه زیر سدها ساخته شده است. از این میزان در حال حاضر ۶۱‎/ میلیون هكتار شبكه های مدرن آبیاری و زهكشی ساخته شده و در مدار است، مابقی باید ساخته شود.

● طبق برنامه هر سال چه میزان شبكه در كشور باید ساخته شود؟

▪ مطابق برنامه هر سال حدود ۱۰۰ هزار هكتار شبكه باید ساخته و در مدار بهره برداری قرار گیرد ولی واقعیت این است كه ساخت شبكه ها باید با كمك مردم و با تسهیلات بانكی ساخته شوند و در صورتی كه تمام بار ساخت شبكه را به دولت محول كنیم با توجه به منابع محدود مالی پیشرفت قابل توجهی در این بخش صورت نمی گیرد. به نظر من باید این شبكه ها را از طریق وجوه اداره شده و با مشاركت مردم ساخت و مشاركت مردم هم در صورتی است كه اجرای طرح منافعی را برایشان ایجاد كند. به هر حال در حال حاضر عملیات اجرایی همه شبكه ها شروع شده اما سرعت ساخت مناسب نیست.

● در حال حاضر هزینه ساخت هر یك هكتار شبكه چقدر است؟

▪ در حال حاضر برای ساخت هر هكتار شبكه اصلی و فرعی به حدود ۱۰ میلیون تومان در هر هكتار سرمایه گذاری نیاز داریم.

● به نظر شما ساخت سدها بدون ساخت شبكه اقدام درستی است؟

▪ ما همیشه در بخش منابع مالی محدودیت داریم و با توجه به این محدودیت به نظر من ساخت اول سد و بعد شبكه سیاست غلطی نبوده است.

● فكر می كنید با توجه به شرایط اقلیمی كشور از یك سو و از سوی دیگر ناقص بودن شبكه های انتقال آب اكثر سدهای كشور، باز هم سدسازی در كشور ما معنا دارد؟

▪ به نظر من در اقلیم كشور ما سدسازی با لحاظ مطالعات كامل الزامی است. سد منافع خاص خود را دارد كه ساخت شبكه آن منافع را به حداكثر می رساند. حتی سدهایی كه شبكه های شان ساخته نشده است، سیلاب ها را ذخیره می كنند و مردم در شبكه های سنتی با راندمان كم (۳۵ درصد) از آن استفاده می كنند ولی این امر دلیل نمی شود كه در كشور سدسازی صورت نگیرد. در بحث شبكه ها لایحه انتقال مدیریت و مالكیت شبكه ها به آب بران در حال حاضر در هیأت دولت مطرح است و كمیسیون زیربنایی دولت در حال بررسی آن است. در صورت تصویب این لایحه، مدیریت و مالكیت شبكه های آبیاری و زهكشی به ذینفعان و تشكل های آب بران منتقل می شود.

● با توجه به خشكسالی وضعیت منابع آب های زیرزمینی در حال حاضر چگونه است؟

▪ در حال حاضر كسری مخازن آب های زیرزمینی حدود ۶ میلیارد متر مكعب است و اقدامات متنوعی برای تعادل بخشی سفره های آب زیرزمینی صورت پذیرفته است و برای سال آینده قرار است منابع مالی كافی برای اقدامات تعادل بخشی به این بخش اختصاص یابد. پیش بینی می كنیم در برنامه ۵ ساله پنجم در صورت استمرار فعالیت های تعادل بخشی آهنگ افت منابع آب های زیرزمینی متوقف و در برخی مناطق رشد مثبت شود.

● از نظر اعتباری در حال حاضر وضعیت بخش آب چگونه است؟

▪ در حال حاضر بخش آب كشور حدود هزارو۵۰۰ میلیارد تومان به پیمانكاران بدهكار است و در صورتی كه سال آینده بودجه بخش آب افزایش پیدا نكند آهنگ رشد پروژه های بخش آب كند می شود كه با توجه به عنایت خاص ریاست جمهوری امیدواریم در سال آتی مشكلات منابع مالی تا حدی ملی شود و مشكلات كمتر از سال جاری باشد.

● با توجه به بارندگی های صورت گرفته در كشور، آخرین میزان بارندگی ها چقدر بوده و در حال حاضر میزان ذخیره آب پشت سدها به چه میزانی رسیده است؟

▪ میزان بارندگی از اول مهر ماه تا ۱۵ آذر ماه سال جاری در مجموع ۷۵۲‎/ میلیمتر بوده كه نسبت به درازمدت ۴۰ ساله حدود ۲۱ درصد افزایش داشته است این در حالی است كه در مخازن سدهای بزرگ كشور تا ۱۵ آذر ماه حدود ۱۰ میلیارد متر مكعب آب موجود است كه نسبت به مدت مشابه سال قبل، ۲۲ درصد كاهش داشه است. همچنین میزان روان آب های ورودی به مخازن سدها حدود ۲۷ درصد نسبت به مدت مشابه سال قبل، كاهش یافته است.

آتوسا دینیاریان