چندی است حوزه تجسمی، شاهد اخبار زیادی بوده و توجه همگان را به خود جلب كرده است. بعد از استعفا و بركناری ناگهانی حبیب‌الله صادقی و جایگزینی محمود شالویی به جای او و تكیه شالویی بر مسند مدیریت امور تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و موزه هنرهای معاصر، اخبار زیادی از موزه به گوش رسید كه از برگزاری دوسالانه‌ها آن هم به صورت مستمر، جشنواره تجسمی فجر و... خبر می‌داد.

در این میان شالویی در گفتگویی اعلام كرد قانون نظارت بر نمایشگاه‌هایی كه گالری‌ها برگزار می‌كند را به صورت بسیار جدی‌تر دنبال خواهد كرد و آن را به جریان خواهد انداخت. اعلام این خبر واكنش‌هایی هم از دیدگاه‌های مثبت و هم از سوی افراد مخالف در پی داشت.

نگارخانه و گالری‌ها جزو مهم‌ترین مركز تجسمی و هنری برای نمایش آثار هنری به شمار می‌روند. در تمام كشور‌های دنیا نگارخانه‌ها و گالری‌های تجسمی جزو جدانشدنی هنر به شمار می‌روند و این در حالی است كه در كشور ما هنوز تعریف درستی از نگارخانه‌ها وجود ندارد.

اغلب مردم كشورمان اطلاعات دقیقی از نگارخانه‌ها كه مكانی برای نمایش آثار هنری است ندارند. در چند سال اخیر نگارخانه‌های زیادی بویژه در تهران فعال شده‌اند كه براساس چارچوب تعیین شده‌ای آثار هنرمندان را به نمایش می‌گذارند و به طور حتم نگارخانه و گالری‌ها جزو اساسی‌ترین مراكز هنری برای معرفی آثار هنرمندان نسل جدید محسوب می‌شوند.

نگارخانه محلی است كه آدمی را به آرامش برای تفكر و اندیشه در فكر و تجربه نگرش هنرمندانه به جهان پیرامون و پدیده‌‌های آن دعوت می‌كند، از این روست كه به دور از هیاهو و غوغای روزمره، روح و روان سیقل می‌یابد و اندیشه فضای جولان گسترده‌تری پیدا می‌كند.

از این رو بهره گرفتن از توان و قدرت تجسم هنرمندان عواملی عقلی و حسی را توامان به نمایش می‌گذارند كه گاه به ورای صورت اشیاء و رخدادها رخنه كرده و جلوه‌گاه احساس و عواطف فردی می‌شود. مكانی برای تخیل، تعقل و جلوه‌گری ذهن؛ از این روست كه نگارخانه‌ها جایگاه و منزلتی بی‌بدیل می‌یابند.

از دیگر سو نگارخانه‌ها گلوگاه‌های محرك گردش چرخه اثر هنری بین مردم و هنرمند و در نهایت آن رونق بخش حوزه اقتصاد هنرند كه امید است با عنایت و حمایت بیشتر از آنها بتوان زمینه مناسب‌تری را برای ایفای نقش واقعی‌تر در جامعه فراهم ساخت.

چند سال پیش و در دوره دولت هفتم، قانونی به تصویب رسید كه وزارت ارشاد و مدیریت امور تجسمی آن موظف است پیش از چیدمان آثار در نمایشگاه‌هایی كه در نگارخانه‌ها و گالری‌ها برپا می‌گردد نظارت مستقیم داشته باشد و به روی دیوار رفتن آثار منوط به اجازه ارشاد باشد.

با انتصاب محمود شالویی به عنوان مدیر امور هنرهای تجسمی بار دیگر ضابطه دریافت مجوز برپایی نمایشگاه‌ها مطرح شد. هرچند این طرح در سال‌های گذشته نیز اجرا می‌شد، اما در دوران مدیران قبلی نظارت جدی در این زمینه صورت نمی‌گرفت.

محمود شالویی درخصوص این قانون می‌گوید: همه نمایشگاه‌ها، اكسپوها و برنامه‌های مختلف هنرهای تجسمی كه از سوی ارگان‌های مختلف دولتی یا خصوصی برگزار می‌شود، باید با هماهنگی دفتر امور هنرهای تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی باشد.

شالویی اظهار می‌دارد: طبق قانون مصوب سال ۱۳۷۳ مركز هنرهای تجسمی وزارت ارشاد باید از برگزاری همه برنامه‌های تجسمی كشور مطلع باشد و پیش از برگزاری هر نمایشگاهی با این مركز هماهنگی لازم صورت بگیرد، اما متاسفانه بدون آن كه این قانون لغو شده باشد، به طور جدی به آن عمل نمی‌شده است.

این در حالی است كه مركز هنرهای تجسمی كه متولی برنامه‌های تجسمی كشور است و در این زمینه مسوول و پاسخگوست، از برگزاری بسیاری از برنامه‌های تجسمی مطلع نبود.

وی می‌افزاید: ‌این نامه برای سازمان‌ ها و نهادهای برگزاركننده برنامه‌ های تجسمی ازجمله سازمان فرهنگی و هنری شهرداری تهران، حوزه هنری، بنیاد شهید، دانشگاه‌ ها ، نگارخانه ‌ها ، بانك ‌ها و... ارسال شده است و ضمن استقبال از همكاری آنها در برگزاری این گونه نمایشگاه‌ ها ، ‌از آنها درخواست كردیم كه طبق قانون، برگزاری نمایشگاه ‌ها و فعالیت‌های خود را در زمینه هنرهای تجسمی به اطلاع مركز هنرهای تجسمی وزارت ارشاد برسانند و با هماهنگی وزارت ارشاد فعالیت‌های تجسمی خود را انجام دهند.

شالویی با بیان این كه این قانون تاكنون حالت برزخی یافته بود می‌گوید: هر مدیری در سیستم مدیریتی خود موظف به اجرای قانون است و ما هم هیچ ‌گونه محدودیتی را با اجرای این قانون ایجاد نكرده‌ایم، ضمن این كه طبق این قانون، ‌كاملا‌ منطقی است كه متولی برنامه‌های تجسمی كشور از برگزاری هر گونه فعالیت در زمینه هنرهای تجسمی مطلع باشد.

شالویی تاكید می‌كند: همه ارگان‌ها و دستگاه‌هایی كه به برگزاری برنامه‌های مختلف در زمینه هنرهای تجسمی اقدام می‌كنند، باید یك هفته پیش از برگزاری نمایشگاه با مركز هنرهای تجسمی وزارت ارشاد هماهنگ كنند و انتظار داریم كه همگان در زمینه اجرای قانون با ما همكاری نمایند.

در این رابطه و درخصوص این قانون، لیلی گلستان مدیر گالری گلستان می‌گوید: در دولت قبلی هم ما مجبور به ارسال عكس آثار نمایشگاه‌ها بودیم تا بعد از بررسی و كسب مجوز نمایشگاه برپا كنیم كه نسبت به این مساله هم همیشه معترض بودیم.

در دوران وزارت مهاجرانی درخواست كردیم كه به نگارخانه‌داران اعتماد شود و هر نگارخانه‌داری مسوولیت آثار آویخته بر دیوار نگارخانه‌اش را بپذیرد كه این درخواست پذیرفته شد و در دوران مدیریت حبیب‌الله صادقی در دفتر امور هنرهای تجسمی نیز این مساله همچنان رعایت می‌شد، اما در دوران مدیریت آقای شالویی این مساله دوباره به جریان افتاده و نگارخانه‌داران را با مشكلاتی روبه‌رو كرده است.

وی می‌افزاید: آقای شالویی این مساله را به مصوبه‌ای مربوط دانستند كه گمان نمی‌كنم مصوبه مجلس باشد و بیشتر یك مصوبه درون سازمانی است و می‌توان درباره آن صحبت كرد و امیدوارم در جلساتی كه با آقای شالویی خواهیم داشت، ایشان این تحمل را داشته باشند كه با نگارخانه‌داران صحبت كنند و درددل آنها را بشنوند.

هرچند این جریان در دوره‌های قبل اجرا نمی‌شد، ولی به این معنا نیست كه شالویی نتواند از حق نظارتی خود استفاده كند كه به هر حال هر تصمیم مدیریتی هم موافق و هم مخالف خواهد داشت هرچند شالویی چند روز پیش در نشستی كه با حضور محمدحسین ایمانی خوشخو معاون هنری وزارت ارشاد با نگارخانه‌داران داشت، از طرح جامع برای ایجاد نمایشگاه فروش آثار هنری در آینده نزدیك خبر داد و خواستار مشاركت فعال نگارخانه‌ها شد.

وی همچنین خواستار ارتباط نزدیك‌تر نگارخانه‌ها با مركز هنرهای تجسمی كشور شد: «هر چقدر ارتباط ما با شما نزدیك‌تر باشد، یقینا می‌توانیم از این ارتباط نزدیك در جهت اعتلا و توسعه هنری بهره‌برداری بیشتری داشته باشیم و مردم و جامعه هنری هم از ما و شما انتظار چنین همكاری، هماهنگی و همدلی را دارند».

حقیقت‌شناس مدیر انجمن نقاشی نیز درباره دریافت مجوز برپایی نمایشگاه از سوی هنرمندان و نگارخانه‌داران می‌گوید: به هر حال هنرمندان قبلا هم برای برپایی نمایشگاه با مشكلاتی مواجه بودند و ممكن بود پیداكردن یك نگارخانه مناسب یا اتمام كارها تا زمان نمایشگاه برای آنها دشوار باشد، اما مجوز برپایی نمایشگاه به این مشكلات دامن می‌زند چون ممكن است تا آخرین لحظه معلوم نباشد كه نمایشگاه مجوز دریافت می‌كند یا نه و این كه برخی از هنرمندان تا زمان برگزاری نمایشگاه كارهای خود را به اتمام نرسانده‌اند در حالی كه برای گرفتن مجوز باید چند هفته زودتر كارهای خود را تمام كرده باشند تا بتوانند از آنها عكس بگیرند و به وزارت ارشاد برده و مجوز را كسب كنند.

رئیس انجمن نقاشان افزود: این كار تا حدی به كار هنری آسیب می‌زند و به نظر می‌آید هنرمندان باید از این لحاظ هزینه‌ای نیز برای عكاسی آثار بپردازند.

● كم شدن سرعت كار نگارخانه‌ها

مدیر نگارخانه آریا معتقد است كه دریافت مجوز برپایی نمایشگاه در نگارخانه‌ها بر روند سرعت كاری آنها و خلاقیت هنرمندان موثر خواهد بود.

آریا اقبال، مدیر نگارخانه آریا و یكی از اعضای گروه هفت نگاه درباره تاثیر دریافت مجوز برپایی نمایشگاه می‌گوید: مجوز برگزاری نمایشگاه در میزان رفت و آمد مردم به نگارخانه‌ها تاثیر نمی‌گذارد، اما مشكلات دیگری پیش می‌آید كه ازجمله آن تاخیر در روند سرعت كار نگارخانه‌ها و خلاقیت هنرمندان است؛ زیرا بسیاری از هنرمندانی كه در نگارخانه‌ها نمایشگاه برپا می‌كنند تا آخرین لحظه كار می‌كنند و حتی یك هنرمند زمانی كه موعد نمایشگاهش مشخص شد تازه با خیال راحت و آسوده به خلق آثار می‌پردازد.

وی می‌افزاید: وقتی قرار باشد برای نمایشگاه‌ها مجوز بگیریم، هنرمند باید تا آخرین لحظه نگران باشد كه مجوز دریافت كند و برای همین ممكن است روی كارش هم تاثیر بگذارد چون باید خیلی زودتر از موعد نمایشگاه، از آثار عكس بگیرد تا برای برای دریافت مجوز اقدام كند.

وی درخصوص تاثیر مجوز بر نگارخانه‌ها نیز توضیح داد: ما معمولا از یك؛ فصل زودتر جدول نمایشگاه‌های خود را آماده می‌كنیم تا برنامه كاری‌مان مشخص باشد، اما درصورتی كه بخواهیم مجوز دریافت كنیم، در جدول‌بندی برنامه‌ها هم موثر است چون ممكن است یكی از هنرمندان نتواند مجوز دریافت كند و زمانی این مطلب را دریافت كرده باشیم كه دیگر نتوانیم در آن موعد از هنرمند دیگری دعوت كنیم تا آثارش را به نمایش بگذارد كه در روند سرعت كار نگارخانه‌ها مهم است و یك هفته نگارخانه بدون نمایشگاه می‌ماند.

اقبال یكی از نتایج كسب مجوز را فضای بی‌اعتمادی می‌داند: یكی از نتایج كسب مجوز برای برپایی نمایشگاه، پایان دادن به فضای بی‌اعتمادی است كه میان نگارخانه‌دار و وزارت ارشاد رخ می‌دهد. این در حالی است كه در طول سال‌هایی كه ما نمایشگاه برگزار می‌كردیم و اجباری برای دریافت مجوز نبود، مشكلی پیش نیامد زیرا مدیران نگارخانه‌ها با هنجارهای جامعه آشنا هستند و می‌دانند چه آثاری باید به نمایش درآید. مسلما اگر به نظر می‌آمد كاری با ارزش‌های جامعه مغایرت دارد، مسوولان نگارخانه اجازه نمایش آن را نمی‌دانند.

‌● نظارت مستقیم بر گالری‌دارها اجرایی نیست‌

علیرضا سمیعی‌آذر، مدیر اسبق مركز امور تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی درباره وضع قانون نظارت بر نمایشگاه‌های گالری‌ها پیش از برپایی می‌گوید: این جریان قانون نیست، بلكه مقرراتی است كه مركز هنرهای تجسمی برای مكانیسم نظارت بر فعالیت‌های گالری‌ها وضع كرده است.

وی می‌افزاید: در هر دوره این مقررات از سیاست‌های مركز تبعیت می‌كند. در دوره‌ای سیاست وزارت ارشاد حمایت از گالری‌ها و اعطای مسوولیت ارائه آثار هنری به مدیران گالری‌ها بود و در این دوره ظاهرا سلب مسوولیت از گالری‌ها و تقبل آن از سوی مركز هنرهای تجسمی مدنظر است.

وی این مقررات را مقرراتی درون سازمانی می‌نامد: مركز هنرهای تجسمی می‌تواند برای محكم كردن این مقررات آن را به امضای وزیر ارشاد یا معاون هنری وی برساند، ولی این كار تاكنون صورت نگرفته است.

سمیعی‌آذر نظارت بر گالری را حق مسلم وزارت ارشاد می‌داند: این نظارت قانونی بر نمایشگاه‌های داخلی، حق مسلم مركز امور تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است كه شیوه اعمال این حق و دستورالعمل آن را نیز خود ارشاد تنظیم می‌كند.

وی در پاسخ به سوالی مبنی بر این كه به نظر شما آیا این روش نظارت صحیح است یا خیر، می‌گوید: اگر من به این شیوه اعتقاد داشتم، خودم آن را عملی و اجرا می‌كردم!

وی این طریقه نظارت را شیوه‌ای كم‌ثمر توصیف می‌كند: وزارت ارشاد این امكان را ندارد كه بر كلیه گالری‌های سراسر كشور یا حتی تهران نظارت مستمر و مستقیم داشته باشد. این كار نیاز به حجم وسیع عملیات نظارتی دارد.

مدیر اسبق موزه هنرهای معاصر تهران می‌افزاید: امور تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با مبادرت به این كار انرژی خود را صرف كارهایی كه بتوان آنها را سودمند و بهینه نامید، نمی‌كند.

وی این كار را سلب مسوولیت از گالری‌ها می‌داند: یك نفر مجوز گالری داری را از ارشاد می‌گیرد و بعد هر اثری را كه بخواهد با مسوولیت ارشاد به نمایش درمی‌آورد، این گزینه یكی از نتایج این قانون است.

وی می‌گوید: وقتی وزارت ارشاد پس از بررسی‌های زیاد به یك گالری مجوز می‌دهد، به این معنی است كه صلاحیت او را تایید كرده پس باید به استناد این تاثیر صلاحیت به او این مسوولیت را بدهد كه به نیابت از مركز امور تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، كنترل و نظارت كافی روی آثار داشته باشد.

وی ورود به این جریان را برای ارشاد مناسب نمی‌داند: ورود به این مساله چیزی جز دردسر برای وزارت ارشاد نخواهد داشت و به اعتقاد من اصل نظارت را هم مخدوش می‌كند زیرا راه‌های فرار از زیر فشار این قانون توسط برخی پیدا خواهد شد.

مدیر اسبق مركز امور هنرهای تجسمی نفس اعمال این قانون را به معنای عدم اعتماد به گالری‌دارها و جامعه هنرهای تجسمی برمی‌شمرد: جامعه تجسمی كشور ما هرگز درصدد ارائه چیزهای خلاف شئونات اسلامی و فرهنگی جامعه نبوده و نیست و طی این چند سالی هم كه این مقررات بود ولی عملی و اجرایی نمی‌شد مورد نقضی برای این قانون پیدا نشد.

● دریافت مجوز برپایی نمایشگاه به سلیقه مدیران برمی‌گردد

ایرج اسكندری دریافت ضابطه مجوز برپایی نمایشگاه‌های تجسمی را كه با انتخاب مدیر جدید امور تجسمی قرار است از سر گرفته شود، به سلیقه مدیران نسبت داد.

ایرج اسكندری، نقاش و مدرس دانشگاه معتقد است این طرح ضابطه‌ای بوده كه گاهی از سوی مدیران نادیده گرفته شده است: برخی ضوابط از گذشته در وزارت ارشاد وجود داشته كه جنبه قانونی هم دارد، اما بعضی از مدیران بنا به خواست و سلیقه خود آن را تعریف كرده‌اند. به همین سبب گاهی دریافت مجوز نادیده گرفته می‌شد.

وی درباره نحوه عملكرد مدیران سابق در این زمینه توضیح داد: در گذشته ما برای برپایی نمایشگاه از آثار عكس می‌گرفتیم تا پس از مشاهده كارها توسط مدیران، مجوز دریافت كنیم، اما این قانون در زمان مدیریت آقای سمیع‌‌آذر براساس سلیقه ایشان حذف و در زمان آقای حسینی‌راد بار دیگر مطرح شد. در دوران آقای صادقی نیز اقدامی در این زمینه صورت نگرفت، اما آقای شالویی تصمیم گرفته است بار دیگر ضابطه را اجرایی كند.

اسكندری ادامه می‌دهد: این مساله به سلیقه مدیران برمی‌گردد یعنی یك مدیر تصمیم می‌گیرد در وهله اول هنرمندان را آزاد بگذارد و در صورتی كه مشكلی پیش آید، با آنها برخورد كند، اما مدیر دیگر براین باور است كه از ابتدا باید مجوز صادر شود. همان‌طور كه در زمینه مطبوعات هم چنین قانونی اجرا می‌شود یعنی مانند گذشته‌های دور، روزنامه پیش از انتشار مورد بازبینی قرار نمی‌گیرد و مطبوعات مختار هستند مطالب خود را طبق ضوابط قانونی منتشر كنند، ولی اگر از حدود قانونی تخطی كنند، با آنها برخورد می‌شود.

این استاد دانشگاه می‌افزاید: به‌ هر حال این قانون ضابطه‌ای است كه وجود داشته است هرچند گاهی اجرایی نمی‌شود و انجام دوباره آن مقداری زحمت برای هنرمندان ایجاد می‌كند چون آنها مجبورند از تمام كارها عكس بگیرند.

● نظارت در اختیار ناظران واقعی‌

بی‌شك نظارت داشتن حق مسلم یك مدیر در سطح كشور، است و اگر یك مدیر نظارتی بر واحد تحت نظارت خود نداشته باشد نمی‌تواند مدیر موفقی باشد. البته این دلیل نمی‌شود كه چون سمیعی آذر و صادقی به نگارخانه‌ها اعتماد كرده و كار نظارت را به آنها سپردند مدیران خوبی نبودند بلكه آنها هم نظارت بر نگارخانه‌ها را داشتند ولی این نظارت را به بعد از برپایی نمایشگاه موكول كرده بودند. مدعی این جریان هم جریان گالری هما بود كه در دوره صادقی پیش آمد.

بسیاری از ایراداها و گلایه‌های گالری داران بی‌لطفی است. این ‌كه هنرمندان باید از آثار خود عكس بگیرند، هنرمندان كار خود را تا لحظات آخر آماده نمی‌كنند یا این كه گالری‌دارها زمان را برای برگزاری نمایشگاه از دست می‌دهند، همگی با كمی نظم و كمی صرف وقت برطرف می‌شود و روال بعد از مدتی عادی خواهد شد.

متاسفانه در گیر و دار این جریان‌ها كمتر كسی به این موضوع بسیار مهم اشاره می‌كند كه «اگر قرار است نظارتی باشد، ناظران چه كسانی هستند؟».

باید منتظر ماند و دید كه شالویی برای این منظور و برای این بازرسی چه كسانی را انتخاب می‌كند كه به هر جهت وی می‌تواند با به كارگیری و استفاده از افرادی لایق و اساتیدی كه مورد اقبال عمومی باشند و گالری‌دارها نیز آنها را قبول داشته باشند به این بحث‌ها و شاید هم مشكلات، پایان خوشی بدهد.

مجید احمدی