مشكلات صنعت برق حالا دیگر یكی دوتا نیست. دیگر با دسته گلی كه امسال به آب رفت و یك خشكسالی ساده روزها و شب‌های گرم تابستان را برای ایرانیان به روزهای خاموشی بدل كرد نباید مثل سابق مشكل برق را ساده انگاشت. اما نكته اینجاست كه هر قدر عمیق‌تر مشكلات صنعت برق را باور داشته باشیم انگار بر عمق فاجعه نیز افزوده می‌شود. در گفت‌وگویی با مهندس محمد پارسا رئیس هیات‌مدیره سندیكای صنعت برق برخی از مشكلات صنعت برق را در ایران مورد بررسی قرار دادیم كه در زیر می‌خوانید:

● به عنوان اولین سوال فرسودگی شبكه انتقال برق ما را به وارد‌كننده صرف برق تبدیل خواهد كرد. به نظر شما راهكار جلوگیری از این اتفاق چیست؟

▪ فرسودگی‌های شبكه‌های توزیع و یك رشد بدون برنامه‌ریزی و ناهماهنگ زمینه افزایش تلفات برق در شبكه توزیع را فراهم آورده است. در كشورهای در حال توسعه حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد تلفات فنی و غیرفنی (استفاده غیرمجاز از شبكه برق) داریم. به عبارت دیگر تجهیزات مرغوب از ابتدا در شبكه توزیع به كار‌گیری نشده است و در عین حال در طراحی‌های شبكه برنامه توسعه شبكه پیش‌بینی نشده است. بنابراین امروز با تلفات غیرمعقول مواجه هستیم به نحوی كه امروز یك‌سوم برق تولیدی در كشور تلف می‌شود. به عبارت دیگر از تولید برق هر سه نیروگاه تولیدات یك نیروگاه در شبكه توزیع تلف می‌شود.

عدم توجه به تلفات برق عوامل متعددی را دربر دارد. یكی از مهم‌ترین عوامل آن قیمت یارانه‌ای سوخت و برق در گذشته بوده است. وقتی سوخت به قیمت یارانه‌ای توزیع می‌شد دیگر آنقدر آن تلفات اهمیت نداشت و از نظر اقتصادی جلوگیری از این تلفات اولویت وزارت نیرو نبود. به جای آنكه كاهش تلفات در دستور كار وزارت نیرو باشد بیشتر منابع صرف توسعه صنعت برق شد و ساخت نیروگاه‌های متعدد در صدر اولویت‌ها قرار گرفت. در عین حال كه اگر قیمت سوخت بالا بود قطعا بخشی از هزینه‌ها را صرف كاهش تلفات و بهسازی و نوسازی شبكه توزیع برق می‌كردند. به نظر می‌رسد جلوگیری از تلفات برق در شبكه توزیع نیاز به برنامه‌های درازمدت در قالب برنامه‌های مقطعی ۲۰، ۵۰ و حتی ۱۰۰ ساله دارد تا برنامه‌ریزی‌های توسعه حتی متناسب با برنامه‌های تغییر سیستم‌های شهری قابل تطبیق باشد. در حال حاضر در بسیاری از شهرها به ویژه در تهران در مناطق متعددی شبكه برق برای كاربری مسكونی با ساختمان‌های دو طبقه و نه بیشتر طراحی شده است اما شاهد آن هستیم كه كمتر از دو دهه این ساختمان‌ها به بنا‌های مرتفع مبدل شده و به جای سكونت دو خانواده در آن مثلا ۱۰ خانوار را در خود جای داده است. در این شرایط و با توجه به اینكه چنین افزایش میزان مصرف در شبكه پیش‌بینی نشده است، ظرفیت كافی موجود نیست. عدم هماهنگی میان برنامه‌ریزان صنعت برق و سایر شاخه‌های مرتبط چون شهرداری و... موجب این قبیل ناهماهنگی‌ها می‌شود كه خود عدم‌پیش‌بینی و برنامه‌ریزی صحیح را دربر دارد. یكی از دلایل تلفات این است كه پست‌های برق را در مركز ثقل مركز بار قرار نمی‌دهیم. در حالی كه با چنین اقدامی تلفات برق به میزان قابل توجهی كاهش خواهد یافت.

● چرا این اقدام صورت نمی‌گیرد؟

▪ دقیقا به دلیل اینكه برنامه‌ریزی در ایران هماهنگ و بلندمدت نیست تا هماهنگی و زیرساخت‌های صنعت برق نیز متناسب با توسعه بخش مسكن، صنعت و... صورت گرفته و در مورد آن برنامه‌ریزی شود. در حقیقت سیاستگذار برق‌رسانی بدون اطلاع از جزئیات توسعه شهری و توسعه صنعتی قادر نخواهد بود كه در مورد برنامه‌ریزی‌های شبكه توزیع اقدامات كارآمد را در آینده پیش‌بینی كند؛ بی‌آنكه تلفات چشمگیری در شبكه برق صورت گیرد.

● ریشه بحران‌های امروز صنعت برق را در كجا جست‌وجو می‌كنید؟

▪ اگر به دنبال ریشه‌یابی باشیم ریشه این مشكلات سوخت و برق یارانه‌ای است. در حال حاضر این سوال كه چرا وزارت نیرو با كمبود منابع مواجه است در اذهان بسیاری شكل گرفته است. مجلس در سال ۸۲ افزایش قیمت سوخت و برق را متوقف كرد كه اقدامی غیركارشناسی بود. بنابراین در برهه‌ای از زمان كه قیمت تمام شده برق حدود كیلوواتی ۳۰ تومان بود به مصرف‌كننده خانگی كیلوواتی ۱۵ تومان فروخته می‌شد و بنابراین میزان یارانه محدود بود. قیمت برق افزایشی نداشت در حالی كه اگر در هر سال ۱۰ تا ۱۵ درصد افزایش قیمت برق را داشتیم امروز قیمت برق حدود ۳۵ تا ۴۰ تومان بود و در مقابل قیمت تمام شده ۷۴ تومان مقدار یارانه كمتر بود. در شرایطی كه تورم جهانی نیز وجود داشته و ما حتی قیمت را متناسب با تورم جهانی اصلاح نكرده‌ایم. در حالی‌كه كه اگر قیمت‌ها متناسب با تورم افزایش یافته بود و یارانه در سطح ۱۵ تومان ثابت می‌ماند اكنون بسیاری از مشكلاتی كه بر صنعت برق عارض شده، وجود نداشت. این فرآیند و اقدامات چنین تعادل بودجه‌ای را برهم زده است. دولت تصمیم گیرد كه مابه‌التفاوت ۶۴ تا ۷۲ تومان را پرداخت كند اما این فرآیند در بانك مركزی متوقف مانده است. رئیس كل قبلی بانك مركزی اعتقاد داشت كه با تزریق بیش از یك میلیارد دلار نقدینگی تورم ایجاد می‌شود. اما این سوال مطرح است در شرایطی كه همه قیمت‌ها افزایش یافته است رشد بودجه‌ای را به عنوان مثال ۱۸ درصد در نظر می‌گیرند تا تورم ایجاد نشود. البته بانك نیز از جهاتی درست می‌گوید. زیرا با تزریق نقدینگی تورم ایجاد می‌شود. اما بانك مركزی به ریشه این تورم حاصل از رشد نقدینگی توجه ندارد. زیرا پول در جریان گردش طبیعی خودش نیست. در عین حال كه به بهانه مراقبت از مصرف‌كننده متناسب با افزایش قیمت‌ها و تورم پولی از او در یافت نشده است.

● با توجه به اینكه دولت قصد دارد قیمت برق را پنج برابر افزایش دهد، به نظر شما مشكلات صنعت برق برطرف خواهد شد؟

▪ واقعیت این است كه برای داشتن اقتصادی سالم و پویا باید قیمت‌ها واقعی و رقابتی باشد. مصرف‌كننده نیز بر مبنای قیمت واقعی تشخیص خواهد داد كه چگونه و به چه میزان مصرف كند. بدین ترتیب مشكلات درآمد و فشار وارد بر مصرف‌كننده به طرق دیگری چون پرداخت مستقیم یارانه یا اصلاح قیمت پلكانی و سایر روش‌هایی كه مورد تایید كارشناسان است، قابل جبران خواهد بود. در هشت سال گذشته در این رابطه بحث‌های متعدد شده و همگی در حد حرف باقی مانده است. زمانی بود كه مقدار یارانه پرداختی بابت انرژی حدود ۳۰ هزار میلیارد تومان بود. در حال حاضر با توجه به تورم این رقم به ۹۰ هزار میلیارد تومان رسیده است و رقم یارانه به صورت كاملا ناخواسته در سه تا چهار سال سه برابر شده است. این اتفاق براساس برنامه‌ریزی صورت نگرفته است. درآمد نفتی كشور به صورت ناگهانی افزایش یافته اما قیمت‌ها ساماندهی نشده است. در نتیجه گلوگاه مشكل دولت و به خصوص وزارت نیرو در همین نقطه است.

سرمایه‌گذاری كافی برای اصلاح شبكه توزیع و نیروگاه‌ها صورت نگرفته است در عین حال كه رشد تولید وجود داشته است. اما رشد مصرف به دلیل آنكه قیمت بسیار نازل بوده است از رشد تولید پیشی گرفته است. در عین حال نتوانسته‌ایم ذخیره‌سازی انرژی را انجام دهیم. در شبكه‌ای پایداری آن مورد توجه است حداقل باید ۲۰ درصد بالای مصرف امكان تولید و توزیع داشته باشد تا در مواقع لزوم مانند خشكسالی، گرما و سرمای شدید و خرابی و بروز حادثه در برخی نیروگاه‌ها نیاز برق كشور را تامین كند و این اقدامی است كه در كشور ما به آن توجه كافی نشده است.

در مواقع سرما و گرمای شدید ضمن آنكه نیاز به برق افزایش می‌یابد راندمان شبكه تولید نیز كاهش می‌یابد و بنابراین نیاز به ذخیره‌سازی بیش از هر زمان دیگر مشهود است. این روش محاسنی دارد زیرا ما همواره به این میزان برق اضافی نیاز نخواهیم داشت و می‌توانیم آن را به كشورهای همسایه صادر كرده و درآمدی نیز از این محل كسب كنیم.

● دولت تمایل دارد حضور بخش خصوصی در صنعت برق پررنگ باشد. به نظر شما این اقدام شدنی است؟

▪ نباید در مورد اینكه این اقدام شدنی است یا نه صحبت كنیم زیرا این اقدام باید انجام شود. اما چه دلیلی دارد كه بخش خصوصی در تولید انرژی كه یكی از سودآور‌ترین كارها در كشور است چندان تمایلی برای حضور ندارد. ما فكر می‌كنیم در چهارراه انرژی منطقه حتی برای بخش خصوصی امكان صادرات را نیز خواهد داشت و این امر ضریب سودآوری فعالیت در این زمینه را بیشتر می‌كند. وجود منابع سرشار زیرزمینی نفت و گاز مزیت نسبی برای تولیدكنندگان ایرانی است كه نسبت به كشورهای همسایه سوخت ارزان‌تری را برای نیروگاه‌های خود تامین كنند و نیازی به واردات گاز و پرداخت هزینه‌های سنگین حمل برای این منظور نداشته باشند. ما حتی فكر می‌كنیم به جای صادرات گاز ارجح است كه برق را صادر كنیم و از نظر سیاسی و امنیتی كشورهای همسایه را به برق ایران وابسته كنیم. در عین حال كه دهه حاضر دهه برق هوشمند است و در كنار صادرات برق تكنولوژی اطلاعات را نیز می‌توانیم به كشورهای همسایه صادر كنیم. اما اینكه بخش خصوصی چرا اقدام به انجام این برنامه‌ها نمی‌كند باید گفت تا مادامی كه قیمت برق واقعی نشده و بخش خصوصی باید پول را از دولت بگیرد قطعا دست به چنین اقداماتی نخواهد زد. زیرا باز هم مشكلات فعلی بخش خصوصی با دولت بر سر دریافت مطالبات ادامه خواهد داشت. هنگامی این انجام اقدامات توسط بخش خصوصی میسر خواهد بود كه با واقعی شدن قیمت برق بخش خصوصی بتواند پول خود را از دست مردم دریافت كند و نه دولت.

نیلوفر محبعلی