سد وشمگیر، یكی از سدهای قدیمی كشور واقع در شمال گلستان، در سال ۱۳۴۹ ساخته شده و تاكنون هزاران هكتار از اراضی این منطقه را در این سال ها سیراب كرده است.

باوجود آن كه عمر مفید آن ۳۰ سال تعریف شده بود اما سد وشمگیر همچنان مهربانانه در آستانه ۳۹ سالگی استوار ایستاده تا كشاورزان منطقه همچنان امیدوار به آبادانی و خرمی منطقه باشند. اما یافته های علمی كارشناسان شركت آب منطقه ای گلستان حاكی است كه در طول سالیان بهره برداری به دلیل انباشت رسوبات در مخازن اصلی و فرعی از حجم مفید آن به میزان قابل ملاحظه ای كاسته شده و كارایی كنونی آن به كمتر از ۵۰ درصد تقلیل یافته است.

این كارشناسان معتقدند كه به همین علت ایستگاه های پمپاژ و سایر تأسیسات وابسته نیز اكثراً مستهلك شده و فاقد كارایی و راندمان اولیه است و باید به فكر چاره كار برای حفظ و بهره وری حداكثر از طرح های ساخته شده در این طرح بود.

از این رو مدیران شركت آب منطقه ای گلستان در سال های اخیر با ارائه طرحی با عنوان علاج بخشی سد وشمگیر، اقدام های مطالعاتی و اجرایی لازم برای نجات این سد و بالا بردن ظرفیت مخازن آن را انجام دادند كه در این گزارش به آن خواهیم پرداخت.

بدون تردید طرح علاج بخشی سد وشمگیر علاوه بر صیانت از این سرمایه ملی در شمال استان گلستان، تجربه ای نو در صیانت از سدهای استان در سال های آینده است.

سد وشمگیر نیز پس از اجرای مراحل طرح علاج بخشی دیگر سودای بازنشستگی نخواهد كرد و همچنان میزبان خوبی برای نزولات جوی و آب های سطحی خواهد بود.

سد وشمگیر در فاصله۶۲ كیلومتری شمال شرق گرگان و در محلی بنام سنگر سوار روی رودخانه گرگان رود ساخته شده است. فاصله آن تا ساحل دریای خزر ۷۰ كیلومتر و تا مرز بین ایران و تركمنستان ۲۴ كیلومتر است.

مطالعات سد از سال ۱۳۴۳ شروع و در آذرماه سال ۱۳۴۵ عملیات اجرایی ساخت آن آغاز شده است. بهمن ماه ۱۳۴۹ نیز زمان آبگیری و بهره برداری از سد بوده است.

سطح محدوده شبكه آبیاری سد وشمگیر ۲۵ هزار هكتار و سطح خالص محدوده آن ۲ هزار و یكصد هكتار است.

● ساختار مدیریتی سد

مدیریت سد وشمگیر به عهده شركت سهامی آب منطقه ای گلستان بوده و مدیریت ایستگاه پمپاژو شبكه آبیاری به عهده شركت توزیع آب گلستان است كه تحت نظارت شركت آب منطقه ای گلستان است.

با توجه به گذشت عمر طولانی سد وشمگیر و با سپری شدن ۸ سال از پایان عمر مفید سد، سد مذكور همچنان به عنوان یكی از سدهای با اهمیت منطقه در توسعه اقتصادی، كشاورزی، استمراراشتغال و رشد و ارتقای درآمد ساكنین منطقه نقش بسزایی دارد.

با توجه به سیلاب های موسمی كه همراه با رسوبات بسیار بالای رودخانه گرگانرود وارد مخزن سد می شود و حجم رسوبات رودخانه گرگانرود در مخزن سد و در محل ایستگاه های پمپاژ، بیش از ۱۰ متر رسوبات در طول سال های بهره برداری انباشته شده كه عملیات بهره برداری از ایستگاه های پمپاژ را با مشكل مواجه كرده است.

سد وشمگیر در شرایط كنونی حدود ۱۲هزار هكتار از اراضی منطقه را آبیاری می كند.

با توجه به شروع عملیات لایروبی و پاكسازی ایستگاه ها از سوی شركت آب منطقه ای گلستان و سرویس ایستگاه های پمپاژ، امید است در سال آبی ۸۹-۸۸ بتوان اراضی بیشتری را تحت آبیاری شبكه قرار داد.

به دلیل اهمیت سد وشمگیر در توسعه كشاورزی و معیشت مردم منطقه، بازسازی و احیای سد ضرورت دارد كه موضوع بازسازی آن در حال بررسی است.

● اعتبار ۲۷۰ میلیارد ریالی برای طرح علاج بخشی سد وشمگیر

در عین حال مدیرعامل شركت آب منطقه ای گلستان نیز با تأكید بر اهمیت فوق العاده اجرای این طرح از پیش بینی اعتبار بیش از ۲۷۰میلیارد ریال برای علاج بخشی سد وشمگیر تا سال ۹۱ خبر داد.

مهندس نادعلی حاجیلری افزود: امسال ۵میلیارد ریال به این طرح اختصاص یافته است و در سال های آینده نیز با افزایش سهم این طرح از اعتبارات ملی و استانی روند اجرای طرح شتاب می گیرد.

وی با بیان این كه این طرح در سال ۸۳ آغاز شده است، تصریح كرد: مطالعات مرحله اول و دوم سد وشمگیر، مبادله موافقتنامه طی امسال به مبلغ ۵ میلیارد ریال و پیگیری انتخاب مشاور و بازنگری در مطالعات مرحله دوم طرح علاج بخشی از جمله اقدام های انجام شده برای اجرای این طرح است.

به گفته وی، بهبود مدیریت منابع آبی، افزایش راندمان آبیاری، افزایش تولیدات زراعی و اصلاح و به صرفه كردن كشت و افزایش اشتغال در منطقه از جمله اهداف اجرای طرح علاج بخشی سد وشمگیر است.

توسعه كشاورزی و قابل كشت كردن تدریجی اراضی شور، آبرسانی به۲۵ هزارهكتار از اراضی كشاورزی محدوده طرح و ۴۵ هزار هكتار از اراضی خارج از محدوده و همچنین پرورش ماهی دربخش آبزیان و تأمین پروتئین از دیگر اهداف سد است.

طول تاج این سد ۴۳۰ متر و حداكثر ارتفاع آن از پی ۲۰ متر و از نوع خاكی همگن با مصالح سیلتی و رسی ساخته شده است و اكنون دارای یك محزن اصلی و ۳ مخزن فرعی است.

در نخستین آبگیری در سال ۱۳۴۹ حجم مخزن اصلی در ارتفاع ۱۲۶ متر از سطح دریا ۶۰ میلیون متر مكعب و حجم مخزن فرعی اول ۱۸ میلیون متر مكعب بوده است. مخزن فرعی شماره ۲ آن نیز با ظرفیت ۱۲ میلیون متر مكعب در سال ۱۳۶۲ ساخته شده و در سال ۱۳۶۹ نیز مخزن سوم با ظرفیت ۶ میلیون مترمكعب ساخته شده است.

این سد با یك مخزن اصلی و ۳ مخزن فرعی قبلاً از حجم مخازن ۹۶ میلیون متر مكعبی برخوردار بوده كه متأسفانه اكنون به حدود ۴۵میلیون متر مكعب رسیده است.

حجم آب تنظیمی این سد در ابتدای بهره برداری ۱۷۵ میلیون متر مكعب بوده كه به علت رسوبات سالیان گذشته اكنون به حدود ۱۱۰ میلیون متر مكعب رسیده است.