«یکی از افتخارات این دولت اهتمام به امر سد‌سازی است. ده‌ها سد در دوره این دولت افتتاح شد و ده‌ها سد در حال ساختن است.» سید محمد خاتمی، رئیس جمهور وقت (تیرماه ۱۳۸۱)

فكر نكنم - دست‌كم - در طول تاریخ معاصر ایران، هیچ مقام عالی رتبه‌ای را بتوان یاد كرد كه بیش از سیدمحمد خاتمی، رئیس‌جمهور پیشین ایران، به مبانی و آموزه‌های محیط زیست وفادار بوده و عملا از آنها تبعیت و حمایت كرده باشد. حتی هنگامی كه به متن سخنان منتشر شده‌ سیاستمردان ایران نظر افكنیم، درخواهیم یافت كه خاتمی بیشتر از هر مدیر عالی‌مقام دیگری از محیط زیست سخن گفته و بر پایبندی از ملاحظاتش تاكید ورزیده است. با این وجود، حتی او نیز، همان گونه كه می‌بینید و می‌خوانید از «سدسازی» به عنوان یك ارزش یاد كرده و دولتش را مفتخر به اهتمام در این حوزه نموده است! چرا؟!

بیش از هفت دهه از استیلای بی چون و چرای صنعت سدسازی در جهان می‌گذرد؛ بیش از هفت دهه است كه رویایی‌ترین و پرافتخارترین لحظات ماندگار هر رهبر كشور و دولتی، آن لحظه‌ای بوده كه در حضور نور فلاش دوربین خبرنگاران متعدد داخلی و خارجی و پخش زنده دوربین‌های تلویزیونی، اقدام به بریدن روبان قرمز كرده و رسما آبگیری مخازن بزرگ این سازه‌های سیمانی پهن‌پیكر را كلید زده‌اند. در تمام این سال‌ها، كمتر پروژه‌ای بوده است كه می‌توانسته از منظر اهمیت و نیز مقبولیت مردمی با افتتاح سد برابری كند؛ چنان كه تقریبا می‌توانی در طول نیم قرن گذشته، عكس هر مقام عالی‌رتبه‌ای را - به‌خصوص در جهان سوم - در كنار دریچه‌های بزرگ سد‌های مخزنی ببینی كه چگونه پرش پرتاب‌گونه‌ شتابناك و پرهیبت نخستین آب خروجی از سدها را به تماشا نشسته‌اند؛ آن هم در حالی كه می‌توانی منتهای رضایت و غرور را در چهره و سیمایش ببینی.

ایران نیز، از این قاعده مستثنا نبوده و در هر دوره، بیشترین تبلیغات و خشنودی مقامات عالی‌ رتبه را می‌توانستی در هنگام افتتاح سدهایی چون دز، امیركبیر، سپیدرود، پانزده خرداد، رئیسعلی دلواری، اكباتان، وفرقان، كرخه، كارون، ملاصدرا و … ببینی. به نحوی كه حتی پیش آمده كه برای افتتاح یك سد (كرخه) دو رئیس‌جمهور (هاشمی رفسنجانی و خاتمی) به منطقه رفته و روبان بریده‌اند! كار به جایی رسید كه در دوره ریاست جمهوری آقای احمدی‌نژاد، یعنی در سال ۱۳۸۵ و همزمان با آیین‌های گرامیداشت روز جهانی آب (۲۲ مارس - ۱۳ اسفند)، اقدام به برگزاری همایش «نقش‌آفرینان صنعت سد‌سازی كشور» شد و در اقدامی كم‌سابقه، با حضور معاون اول رئیس‌جمهور، برخی از وزرا و وكلای مجلس، تمامی مراسم به صورت پخش زنده از تلویزیون هم پخش شد و هدایای نفیسی به ۴۱ سدساز نمونه‌ كشور اهدا شد. براساس آخرین آماری كه شركت مدیریت منابع آب ایران منتشر كرده است، از سال ۱۳۲۶ تاكنون ۱۱۸۴ سد در كشور در مرحله مطالعاتی، اجرایی و بهره‌برداری قرار دارد كه از این رقم ۴۹۲ سد در مرحله مطالعاتی و ۱۴۴ سد در مرحله اجرایی قرار دارند و ۵۴۸ سد نیز به بهره‌برداری رسیده است. بنابراین گزارش، كار سدسازی در ایران كه از سال ۱۳۲۶ آغاز شده است، تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی رشد ناچیزی داشته و طی ۳۰سال ابتدایی یعنی از سال ۱۳۲۶ تا ۱۳۵۶ تنها ۲۷ سد در ایران در مراحل مطالعاتی، اجرایی و بهره‌برداری قرار داشت و طی این ۳۰ سال تنها ۲۶ سد در كشور مورد بهره‌برداری قرار گرفت و مابقی ۵۲۲ سد دیگر كه در ایران مورد بهره‌برداری قرار گرفت، تمامی آن در سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی بوده است. بیشترین تعداد سدهای مورد بهره‌برداری شده در ایران طی سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۷۴ بوده است كه این سال در مجموع بهره‌برداری از ۴۲ سد آغاز شده بود. همچنین براساس این گزارش، مطالعه احداث ۴۹۱ سد در سال‌های پس از انقلاب اسلامی آغاز شد و این در حالی است كه قبل از پیروزی انقلاب تنها مطالعه احداث یك سد آغاز شده بود.

اینها را گفتم تا دریابید كه دوستان ما در كمیته‌ برگزاركننده‌ همایش «سد‌های بزرگ، پیامدها و جایگزین‌ها» یعنی انجمن حفظ میراث فرهنگی و محیط زیست و نیز انجمن کوهنوردان ایران - گروه دیده‌بان کوهستان، در چه فضایی و با چه امكانات و حمایت‌های اندكی در برابر چه سنگ‌اندازی‌های پنهان و آشكاری در شامگاه بیست و نهمین روز از اردیبهشت‌ماه ۸۷ این همایش را سرانجام برگزار كردند.

محمد درویش

عضو هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع