هیچ کس تصور نمی کرد روزهای سرد و برفی زمستان ۸۶، تابستانی چنین خشک و کم آب را به دنبال داشته باشد. هرچند برخی معتقدند زمستان گذشته، سرد اما کم بارش بود و خشکسالی امسال نیز به همین علت است. اما آنچه به عنوان یک پرسش برای بسیاری مطرح است نبود تعادل و سرما و گرمای غیرمعمول بود که به دنبال خود کم آبی تابستان امسال را به ارمغان آورد و دلایل آن همچنان نامعلوم است.

● از بین رفتن پوشش گیاهی

دکتر علی یخ کشی مهم ترین علت این اتفاق را برهم خوردن تعادل طبیعی اکوسیستم ها و کاهش سطح پوشش گیاهی توسط انسان می داند. او در تشریح این نظریه می گوید؛ «هنگامی که پوشش گیاهی از بین برود تابش نور خورشید، تبخیر را بالا می برد و در نهایت میزان زیادی از برف و بارانی که در منطقه موجود است به جای نفوذ در زمین و تبدیل به آب های زیرزمینی، در همان سطح زمین تبخیر شده، مجدداً به هوا باز می گردد.»

این استاد بین المللی دانشگاه اضافه می کند؛ «درباره بارش غالباً آمار ۳۰ ساله در نظر گرفته می شود و گفته می شود که مثلاً در یک دوره ۳۰ ساله، کاهش ۲۰ یا ۳۰ درصدی داشته ایم. این امر در وهله اول به تغییرات آب و هوایی تعبیر می شود که خود این مساله مجدداً باعث کاهش سطح گیاهان خواهد شد و باز دور جذب آب و کم آبی را تکرار خواهد کرد. به همین دلیل است که با وجود بارش برف سنگین در بسیاری از نقاط کشور، باز اخطار خشکسالی و جیره بندی آب را برای شهروندان در تابستان امسال داشته ایم.»

او یکی دیگر از علت های تبخیر سریع برف های زمستانی و عدم نفوذ آنها در لایه های خاک را سرمای بیش از حد هوا و در نتیجه یخ زدگی زمین می داند که باز از دستاوردهای تغییرات آب و هوایی است که باعث جذب نشدن آب به زمین و بالا رفتن میزان تبخیر و در نتیجه به دنبال داشتن خشکسالی و کم آبی شده است. یخ کشی در پاسخ به این سوال که آمارهای سازمان جنگل ها و منابع طبیعی در رابطه با طرح های جنگل کاری، در تعارض با ادعای کاهش سطح جنگل هستند، می گوید؛ «مسوولان این سازمان نهایت همت را برای کاشت ۴۰ میلیون نهال در هفته منابع طبیعی به کار بستند اما باید دید آیا تمام این نهال های کاشته شده واقعاً سبز شده اند؟

واقعیت این است که عکس های ماهواره یی گرفته شده از جنگل ها، چیز دیگری را می گوید و ما شاهد کاهش چشمگیر سطح جنگل های کشور هستیم. برای نمونه در پروژه روستای یخکش، براساس عکس های ماهواره یی، سالانه ۸/۱ تا ۲ درصد از سطح جنگل های این منطقه کاسته شده و ۱۴ تا ۱۷ درصد جنگل، تنک می شود. این، منطقه یی است که در دست بهره برداران بخش خصوصی بوده است که البته از آنها انتظاری جز این را نداریم چرا که تاجر در همه جای دنیا به سود و بهره بیشتر در تجارتش فکر می کند اما گلایه من از مسوولان است که امانتدار نسل های آینده هستند. آنها نباید به جنگل های طبیعی و باستانی ما که غیرقابل تجدید هستند نگاه تجاری داشته باشند.»

دکتر یخ کشی با اشاره به نقش تخریبی شرکت های تعاونی جنگلداری به علت کار صرفاً تجاری در جنگل و فقدان به کارگیری متخصصان جنگل و منابع طبیعی در پروژه های جنگلداری، ایجاد جنگل مصنوعی و تجاری را در شرایط کنونی اکوسیستم های شکننده ایران، از خطاهای بزرگ و دلایل عمده خشکسالی دانست که مسوولان باید درباره آن از اساس تجدیدنظر کنند.

● مدیریت نادرست آب

براساس داده های رسمی، آمار بارش در ایران سالانه بین ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیارد مترمکعب است که با توجه به جمعیت و مساحت کشور سرانه آب در ایران از میزانی پایین برخوردار است. کشورهایی مانند ایران، عربستان و صحرای آفریقا که در عرض جغرافیایی ۱۵ تا ۴۵ درجه قرار دارند از دیرباز با مساله کم آبی مواجه بوده اند، با این همه متخصصان معتقدند مدیریت منابع آب در ایران بسیار ضعیف است تا آنجا که اولاً تنها حدود یک پنجم نزولات جوی ما مورد مصرف قرار گرفته و بقیه تبخیر یا وارد اقیانوس ها می شوند.

چندی پیش دکتر پرویز کردوانی متخصص کویر به صراحت اعلام کرد؛ «اگرچه از لحاظ بارندگی فقیر هستیم، اما در صورت برنامه ریزی صحیح می توانیم با مشکل کمبود آب مواجه نشویم.» او که از چهره های ماندگار علمی کشور است به ایسنا گفت؛ «مناطق با بارندگی کم به میزان صد میلی متر، طبیعتی فقیر داشته و کم آب هستند، اما کشور ما با بارندگی ۲۰۰ میلی متر نباید با کمبود آب مواجه باشد که این امر نیز مستلزم برنامه ریزی است.»

این استاد مسائل آب در ایران ضمن اشاره به برداشت بیش از اندازه و غلط از سفره های آب زیرزمینی که با عنوان «غارت آب» از آن یاد کرد، متذکر شد؛ «این غارت که به دو صورت حفر بی رویه چاه در ایران از یکسو و استفاده از لوله های بزرگ تر برای برداشت از آب چاه ها در دهه ۶۰ از سوی دیگر صورت گرفت، باعث افت سطح آب های زیرزمینی، غیراقتصادی شدن برداشت آب، خشک شدن قنات ها، پیشروی آب های شور در منابع آب زیرزمینی، شور شدن خاک و نابودی مزارع و باغ ها، کاهش قدرت جذب آب در اثر نشست زمین، بیابان زایی و در نهایت پایین رفتن سطح سفره های آب زیرزمینی در اثر حفر چاه ها و منفذدار شدن زمین در تمام نقاط ایران است.»

دکتر کردوانی در جمع بندی بحث فوق متذکر شد که سیاست های مدیریت و بهره برداری از منابع آب در ایران علمی و درست نبوده است.

یخ کشی با اشاره به مدیریت نادرست آب در ایران که باعث هدررفت بیش از چهارپنجم نزولات جوی می شود، خاطرنشان کرد؛ «توسعه صحیح فضای سبز یکی از راه های جذب و ذخیره آب و بازگرداندن آن به سفره های آب زیرزمینی است که متاسفانه در اثر نبود مدیریت صحیح آب، بسیار فقیر شده و مشکل کم آبی را تشدید کرده است.»

الهه موسوی