سدسازی به نوعی دخالت آشکار انسان در طبیعت است. البته انسان، به خصوص انسان مدرن و شهرنشین گاهی ناچار از دخالت در طبیعت می شود و برای گذران زندگی خود مجبور به تخریب یا تغییر زیست بوم طبیعی می شود. در این حرفی نیست، اما می توان با برنامه ریزی تا حد زیادی از میزان دخالت تخریب آمیز بشر کاست و آن را مدیریت کرد. در این راستا نهادهای بین المللی سعی در این کار دارند و با اقدامات مختلف از جمله با صدور بیانیه و اطلاعیه تلاش می کنند محیط زیست انسان و همه موجودات زمینی کمتر در معرض خطر قرار گیرد. در اینجا به نمونه یی از این بیانیه ها اشاره می شود.

● چارچوب شماره ۳ بیانیه سان فرانسیسکو

▪ مدیریت منابع آب، سازمان های مدنی و سدهای بزرگ؛

- هدف از ساخت سد باید به روشنی تعریف شده باشد و شالوده های روشنی برای سنجش موفقیت یا شکست آن در آینده پیش بینی شود.

- در زمان برنامه ریزی، باید همه گزینه های دستیابی به اهداف طرح، اعم از سازه یی و غیرسازه یی، به روشنی تحلیل شود.

- هر دولت یا بنگاهی که برای طرح های سدهای بزرگ اعتبار تامین می کند باید دسترسی آزاد به داده های به کار گرفته شده و اطلاعات طرح به شهروندان را اجازه دهد.

- ارزیابی کامل پیامدهای کوتاه و بلندمدت زیست محیطی، اجتماعی و اقتصادی طرح باید انجام گیرد و برای بازبینی و نقد آن از سوی کارشناسان مستقل، فرصت کافی داده شود.

- همه مردم خسارت دیده از سد چه در محدوده مخزن و چه در پایین دست باید از احتمال اثرگذاری طرح بر هستی و زندگی خود آگاه باشند و در فرآیند برنامه ریزی مورد مشورت و نظرپرسی قرار گیرند و اهرم های سیاسی موثر برای رد طرح را دارا باشند.

- همه مردمی که خانه ها، زمین ها یا معیشت خود را در سایه اجرای طرح سدسازی از دست می دهند باید به کمک موسسات حسابرسی خسارت شان تعیین و جبران شود.

- خطر شکستن سدها برای ایمنی و زندگی مردم باید تشریح شود و تحلیل انجام شده باید برای هر کس که در منطقه بالقوه متاثر از شکستن سد زندگی می کند به سادگی دسترس پذیر باشد.

- هر طرح آبیاری همراه با یک سد بزرگ، باید نخست تولید خوراک برای مصرف محلی را در نظر بگیرد و سپس تولید محصولات نقدی را هدف قرار دهد.

-هر طرح آبیاری همراه با یک سد بزرگ باید در راستای به کارگیری پایدار اراضی کشاورزی، یک برنامه جامع برای پیشگیری از شور و زهدار شدن زمین ها تهیه کند.

-طرح سدسازی باید نشان بدهد که هیچ پیامد زیان آور مهمی (مانند پیامدهایی که به از دست رفتن حاصلخیزی خاک یا شوری آن بینجامد) در عرضه خوراک یا معیشت مردم وابسته به کشاورزی در سیلاب دشت های پایین دست نخواهد داشت.

-طرح سدسازی باید نشان دهد که هیچ تهدیدی برای کیفیت آب مصرفی کسانی که در پایین دست زندگی می کنند دربر نخواهد داشت.

-طرح باید سلامت مردم را بهبود بخشد و نباید خطر شیوع بیماری های ناشی از آب را افزایش دهد.

-پیامدهای زیست محیطی مصارف صنعتی وابسته به الکتریسیته تولیدشده از سد باید در برنامه ریزی طرح در نظر گرفته شود.

-طرح سدسازی باید نشان دهد که هیچ پیامد زیان آور مهمی در ماهیگیری رودخانه یی، دهانه یی یا ساحلی پایین دست خود ندارد.

-طرح سدسازی نباید اثر زیان باری بر هیچ پارک ملی، جایگاه میراث فرهنگی، مناطق در نظر گرفته شده برای کارهای با اهمیت علمی و آموزشی یا مناطق زیستگاهی گونه های در خطر یا در معرض نابودی داشته باشد.

-هزینه های پیش بینی شده طرح باید همه هزینه های اقتصادی خسارت های زیست محیطی ناشی از ساخت، آماده سازی، نگهداری بهره برداری و نیز برچیدن سد را دربر داشته باشد.

-درآمدهای پیش بینی شده سدها باید بر پایه تجربه طرح های گذشته انجام گیرد.

-برای اطمینان از اینکه اجرا، بهره برداری و نگهداری سد و تجهیزات وابسته به آن، دستیابی به فواید پیش بینی شده طرح را امکان پذیر می سازد، باید ابزارهای موثری ارائه شود.

● چارچوب شماره ۴ بیانیه مدیریت آبخیز

۱- تلاش های بین المللی باید افزایش یابد تا پوشش گیاهی که زمانی برای حوضه آبریز رودخانه به مثابه پوشش زمین عمل می کرد به حال نخستین خود بازگردانده شود. از دست رفتن این پوشش زمین در قرن گذشته دلیل اصلی تخلیه سفره آب زیرزمینی، فرسایش خاک، خشکسالی ها و سیل ها در بسیاری از کشورهاست.

۲- آب زیرزمینی باید به مثابه یک منبع تجدیدناپذیر به شمار رود و کاربرد آن نباید از تغذیه طبیعی سفره فراتر رود.

۳- نیاز به آب باید نخست در سطح جامعه مشخص شود و هر راه چاره یی که برای تامین این نیاز برنامه ریزی می شود باید در برگیرنده مشخصات مصرف کنندگان و منتفعین از برنامه باشد. راهکارها باید مناسب با الگوهای مصرف منابع مردم بومی باشد.

۴- سامانه های تولید محلی باید به کمک جایگزینی گزینه های اکولوژیک ایمن و نیز از دور خارج کردن و حذف تدریجی موارد زیر تقویت شود؛ کشت های سرمایه بر، کودهای شیمیایی کشاورزی، کاربرد سوخت های فسیلی و مشتقات آنها، کاربرد آب زیاد در برابر هزینه کم.

۵- جدول زمانی یک طرح آب نباید از سوی گروه های تامین کننده مالی یا وام دهنده هدایت و تعیین شود. توسعه متناسب، یک راه حل اقتصادی بلندمدت است بنابراین برنامه ریزی و اجرای طرح باید بر پایه دیدگاه های فرهنگی اقتصادی جامعه مورد نظر و در بلندمدت مشخص شود.

۶- روش های سنتی حفاظت و کاربرد آب باید دوباره برقرار و نهادینه شود.

۷- حفاظت از جنگل های بارانی بزرگترین آبخیزهای زمین مانند آمازون و کنگو، به بیشترین توجه فوری نیاز دارد. جنگل های بارانی نقش بسیار مهمی در نگهداری سلامت بیوسفر یا زیست کره دارند.

۸- حقوق قانونی و سیاسی حفاظت از محیط زیست در بسیاری از کشورها ناشناخته مانده است.

ماخذ؛ رودهای خاموش، همچنین نگاه کنید به سایت رودخانه های جهان www.internationalrivers.org