۲۲ مارس هر سال مقارن با دوم فروردین ماه روز جهانی آب نامگذاری شده که در آن سعی می شود توجه جهانیان را به مقوله آب این حیاتی ترین ماده جهان جلب کنند.

با توجه به اهمیت دفع بهداشتی فاضلاب و لزوم بهره مندی تمامی ساکنان کره زمین از وضعیت بهداشتی و آب سالم، شعار روز جهانی آب در سال ۲۰۰۸ میلادی حول محور بهداشت انتخاب شده است.

● پیشینه نامگذاری روز جهانی آب

برای اولین بار در سال ۱۹۹۲ در کنفرانس محیط زیست و توسعه سازمان ملل در ریو، پیشنهاد نامگذاری روزی به نام "روز جهانی آب" مطرح شد که هدف از این موضوع، ترویج و آگاهسازی مردم درباره آب از طریق پخش و اشاعه نشریات، برگزاری سمینارها، کنفرانسها و نمایشگاهها است.

به اعتقاد اعضای حاضر در این کنفرانس، روز جهانی آب "روز توجه عموم مردم به مسائل حیاتی آب " است و بر همین اساس سازمان ملل متحد دهه ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۵ میلادی را " دهه بین المللی آب " با عنوان " آب برای زندگی " نامیده است.

تا کنون ۱۴ شعار برای روز جهانی آب طی سالهای مختلف مطرح شده است. شعار این روز در سال گذشته میلادی " سازگاری با کم آبی " بود و امسال شعار " آب و سلامتی " برگزیده است.

● تاریخچه روز آب در ایران باستان

با توجه به اینکه روز جهانی آب در دوم فروردین ماه هر سال در ایران مصادف با ایام تعطیلات نوروز است و عملا" امکان بهره گیری زیادی از آن برای آگاه سازی مردم درباره آب وجود ندارد.

این در حالی است که با مراجعه به تاریخ معلوم می شود که ایرانیان در گذشته روز سیزدهم اسفندماه هر سال را که "نوروز آبها" نام داشته به کنار چشمه ها و رودها می رفتند و با برپا کردن مراسم خاصی، عطر و گلاب در آبها می افشاندند. بر همین اساس سیزدهم اسفندماه روز ملی آب در ایران نامگذاری شده است.

● شعار ۲۰۰۸ روز جهانی آب

شعار روز جهانی آب در سال ۲۰۰۸ " بهداشت" تعیین شده است. این موضوع به وسیله تمامی اعضای گروه آب سازمان ملل در هفته جهانی آب انتخاب شده است. درحقیقت آب، نشان دهنده بهترین مثال نظام ملل متحد به سوی شکل گیری "ملل متحدی واحد" در پشتیبانی و دستیابی به اهداف توسعه هزاره سوم است.

در سال ۲۰۰۸ میلادی به دلیل موضوعیت نامگذاری روز جهانی آب، سازمان بهداشت جهانی و یونیسف وظیفه هماهنگی کارهای برگزاری مراسم روز جهانی آب در دنیا را به عهده گرفته اند. این درحالی است که آب نقشی اصلی در پیشبرد اهداف توسعه هزاره، از جمله کاهش گرسنگی، آموزش جهانی، توانمندسازی زنان، بهبود سلامت، پایداری محیط زیست و گسترش همکاری برای توسعه دارد، در این راستا برای دستیابی به این اهداف، مدیریت هوشمند و دوراندیش این منبع ازرشمند و حیاتی شرط اصلی قلمداد می شود.

بر این اساس، سال ۲۰۰۸ با هدف تمرکز، جلب مشارکت و تشویق دولتها و بخشهای مرتبط به تلاش برای برخورداری ۶/۲ میلیارد نفر معادل ۴۱ درصد از جمعیت محروم جهان از خدمات زیربنایی بهداشتی ، " سال بین المللی Sanitation " به معنای سامانه هایی که از طریق دفع کارآمد و موثر زایده های انسانی، سلامت افراد را حفظ می کنند نام گذاری شده است.

● UNWATER و روز جهانی آب

رضا اردکانیان در خصوص عملکرد برنامه دهه بین المللی آب(UNWATER) به مناسبت روز جهانی آب گفت : فردا در ژنو برنامه مفصلی برای روز جهانی آب تدارک دیده شده است ضمن اینکه کل آژانسهای سازمان ملل متحد نیز برنامه هایی برای بزرگداشت این روز طراحی کرده اند.

مدیر برنامه دهه بین المللی آب افزود : سال جاری میلادی سال بهداشت پایه نامگذاری شده که در سایه آن تلاش می شود تمرکز بر روی کشورهایی صورت گیرد که از حداقل امکانات بهداشتی برای جمع آوری فاضلاب برخوردار هستند که عمدتا این کشورها شامل کشورهای آفریقایی هستند.

وی تصریح کرد : همچنین سال ۲۰۰۹ میلادی نیز با تصمیم گیری های اعضا سال حوضه های آبریز مشترک نامگذاری شده که در این راستا ایران به عنوان کشوری فعال در منطقه و غنی به لحاظ داربودن رودهای مرزی و حوضه های آبریز مشترک برنامه های خاصی در این زمینه خواهد داشت.

به گفته اردکانیان برنامه های روز جهانی آب در سال ۲۰۰۸ میلادی به کمک سازمان جهانی بهداشت و یونیسف برگزار و پشتیبانی می شود.

● تقلیل جمعیت محروم از آب آشامیدنی سالم به نصف

در این راستا رسول زرگر گفت : در حقیقت نامگذاری سال جاری میلادی به نام بهداشت در راستای شتاب بخشیدن به تحقق اهداف توسعه هزاره است که بر مبنای آن باید جمعیت محروم از آب آشامیدنی سالم و دفع بهداشتی فاضلاب تا سال ۲۰۱۵ به نصف تقلیل یابد.

معاون وزیر نیرو در امور آب و آبفا افزود : برآوردهای جهانی نشان می دهد که برای نیل به اهداف توسعه هزاره، به سرمایه گذاری در حدود ۴۲ میلیارد دلار نیاز است، یعنی هر سال باید رقمی در حدود ۸/۲ میلیارد دلار به مدت ۱۵ سال در بهداشت و دفع زایده های انسانی سرمایه گذاری شود.

وی تاکید کرد : بر پایه اعلام سازمان جهانی بهداشت، هر یک دلار سرمایه گذاری در بخش آب و فاضلاب به دلیل منافع بی شمار آن همچون کاهش موارد ابتلا به بیماری، کاهش نیاز به دارو، کاهش غیبت کاری و افزایش کارآمدی، ۹ دلار بازگشت سرمایه خواهد داشت.

زرگر ادامه داد : از حدود ۵/۳ میلیارد نفر جمعیت آسیا و اقیانوسیه، حدود ۸۲ درصد به آب بهداشتی کافی دسترسی دارند و تنها ۷۰۰ میلیون نفر از مردم این مناطق به آب بهداشتی سالم دسترسی ندارند و هر سال حدود ۶۰ میلیون نفر از این جمعیت کاسته می شود.

وی افزود : ۵۰ درصد جمعیت نیز تحت پوشش سیستم جمع آوری بهداشتی فاضلاب هستند، یعنی حدود ۸/۱ میلیارد نفر دسترسی به امکانات بهداشتی ندارند و ۵/۱ میلیارد نفر آن در روستاها زندگی می کنند.

زرگر با تشریح وضعیت ایران گفت : ۸/۴۸ میلیون نفر از جمعیت کل کشور یعنی ۴/۹۸ درصد که ۹۰۰ شهر را شامل می شود، تحت پوشش آب شرب سالم و بهداشتی هستند. حدود ۷۰ درصد از جمعیت روستایی شامل ۲۳ هزار روستا، نیز تحت پوشش آب شرب سالم و بهداشتی هستند.

این مقام مسئول در وزارت نیرو گفت: ۵/۱۳ میلیون نفر معادل ۲۷ درصد جمعیت شهری کشور تحت پوشش سیستمهای بهداشتی دفع فاضلاب هستند که ۲۱۵ شهر را شامل می شود.

● کمبود ذخایر آب

مسئله‌ کمبود ذخایر آب زمین هر روز جدی ‌تر می‌شود، طبق آمارها بیش از یک میلیارد نفر از مردم دنیا از دسترسی به آب آشامیدنی سالم محرومند وهر سال بیش از ۵ میلیون نفر براثر بیماری ‌های ناشی از آلودگی آب آشامیدنی جان می‌سپارند. این در حالی است که میلیونها تن از ساکنان دنیا در نقاطی زندگی می‌کنند که ذخایر آبی کافی برای تامین نیازهای روزمره ‌شان وجود ندارد.

این در حالی است که سه عامل مهم آلوده شدن آب، اتلاف آب و تغییرات آب و هوا وضعیت آب را به صورت خطرناکی در جهان در آورده است، چرا که حدود ۷۰ درصد آب مصرفی دنیا در بخش کشاورزی، ۲۳ درصد در صنعت و ۷ درصد در بخش خانگی صرف می شود.

گرچه ۷۰ در صد سطح زمین را آب پوشانده‌ ولی فقط ۵/۲ درصد آن آب شیرین و بیشتر آن نیز به صورت یخ در قطب است، از سوی دیگر کمتر از ۱ درصد از آب شیرین نیز در اختیار انسان است؛ یعنی ۲/۰ در صد از کل آب دنیا را آب شیرین در اختیار انسان تشکیل می دهد.

بر این اساس، سازمان ملل تخمین می‌ زند که تا سال ۲۰۳۰ بیش از ۵ میلیارد نفر از مردم دنیا به نحوی با کمبود آب درگیر خواهند بود.

● مدیریت غلط و کمبود آب

طبق گزارشات انستیتو بین المللی مدیریت آب عامل ۹۸ درصد از کمبود آب "انسانی" است و ۲ درصد آن "دلایل طبیعی" دارد. این در حالی است که انسان با آلوده کردن و اتلاف آب، نقش بسیار مهمی در این بحران جهانی دارد که نتایج آن به کشور خاصی محدود نمی‌شود. سطح آبهای زیرزمینی هر روز پایین ‌تر می‌رود و آبهایی که در دوره‌های زمین شناسی مشخصی انباشته شده بودند، به مصرف می رسند بدون آنکه بتوان آن را جایگزین کرد.

از آنجا که بیشترین نقش را در این بحران، انسان دارد باید با راهکارهایی با آن مقابله کرد و از این رو مدیریت بر آب و همکاری‌های بین المللی اهمیت ویژه می ‌یابد. به اعتقاد کارشناسان ساختن سدهای بزرگ از عوامل مهم تخریبی هستند. سدهای بزرگ، سدهایی هستند که بیش از ۱۵ متر بلندی آنها است، تا کنون ۴۰ هزار از این سدها در جهان ساخته شده‌ اند و ۴۵ هزار سد دیگر در دست طراحی و یا ساخت هستند.

ساختن سدهای عظیم علاوه بر ویرانی روستاها و آوارگی انسانها باعث تغییرات آب و هوایی می ‌شود. طبق آمارها ۸۰ میلیون تن از ساکنان روستاها در ۵۰ سال گذشته بر اثر ساختن این نوع سدها آواره شده ‌اند.

● آب در ایران

ایران در یکی از مناطق کم آب جهان قرار دارد. به دلیل باران کم که از حد متوسط خاورمیانه نیز پایین‌تر است، از آب زیر زمینی که آب غیر قابل تجدید است، استفاده می‌شود. با توجه به رشد جمعیت که از ۱۶ میلیون نفر در سال ۱۳۳۷ به بیش از ۷۰ میلیون نفر رسیده انتظار می رود که ایران در کمتر از ۲۰ سال آینده با بحران شدید آب مواجه شود.

به دلیل استفاده بی رویه از آب چاه‌ های زیر زمینی برای کشاورزی، اکنون در برخی نقاط مرکزی برای دست یابی به آب باید تا عمق ۲۰۰ و ۲۵۰ متری زمین چاه حفر شود. میزان متوسط باران سالانه در جهان ۸۳۳ میلی متر بر مترمربع است. در حالی که این مقدار در برخی نقاط ایران به ۵۰ میلی متر می ‌رسد.

● نکته آخر

و آخر اینکه با تامین شرایط امنیت و پایداری آب بیشتر، فرصتهای عمده ای برای توانمند سازی مردم فقیر پیش می آید تا خود را از فقر رها سازند. با تلفیق درست انگیزه ها و سرمایه گذاری که با ویژگی های ملی و منطقه ای منطبق باشد، می توان خطرات برای کشاورزان منفرد را کاهش داده، آب کشاورزی را کنترل نموده و توان بالقوه را به گونه ای قابل ملاحظه مهار نمود تا تولیدات غذائی افزایش یابد، فقر کاهش داده شود و همزمان پایداری اکو سیستم حفظ گردد.

بر این اساس، در کوتاه مدت، مهار آبهای کم، آبیاری و اجرای کارهای زهکشی در سطح اجتماعات روستائی با نیروی کار محلی در اولویت است. هزینه این اقدامات پائین، فن آوری آن ساده و نگهداری آنها آسان است. در میان مدت، سرمایه گذاری هدفمند در زیربنای روستایی از جمله ارتقای امکانات کنترل آبهای با مقدار زیاد و اصلاحات نهادهای مربوطه می تواند امر تولید را ترقی داده و اقتصادهای بومی را توسعه دهد.

فعالیتهای طولانی مدت شامل مدیریت دقیق و پایدار بسترهای رودخانه های بزرگ با هدف کلی بهره گیری اقتصادی است.

در این راستا در سطح ملی نیز لازم است سیاستگذاری ها و بنیادها با یکدیگر تطبیق یابند تا به مصارف زیاد از راه مناسب و عادلانه پاسخ دهند. در سطح بومی، اجرای مدیریت بهتر در تمام عرصه ها مورد نیاز است تا به افزایش پایدار و عادلانه دسترسی به آب منجر شود.