دكتر نجی الله حجازی كارآفرین ایرانی و مبتكر سیستم تصفیه بی هوازی است. در پاسخ به فراخوان رئیس جمهور در خصوص مدیریت مصرف آب، گفت وگویی با وی انجام داده ایم تا در آن، نقش این سیستم را بویژه در مدیریت آب و فاضلاب روستایی بررسی كنیم. آنچه می خوانید حاصل این گفت وگوی دو ساعته است كه در محل مؤسسه «ایران» انجام شده است.

● آقای دكتر، با توجه به این كه بحث مدیریت مصرف آب به دلیل خشكسالی های اخیر جدی شده است و عنوان كارآفرینی جنابعالی هم در ارتباط با این موضوع قرار دارد، برای شروع ابتدا عنوان كارآفرینی خود را تشریح كنید و این كه اساساً تصفیه هوازی چیست؟

▪ از آنجا كه انسان آلاینده و مخرب محیط زیست است، خداوند دو باكتری هوازی و بی هوازی را به او هدیه كرده است. باكتری هوازی همین تصفیه خانه های موجود است. انسان ها برای شناخت باكتری بی هوازی تحقیقات چندانی نداشته اند. به لطف خدا ما توانستیم آن را بطور صنعتی در كشور طراحی و تولید كنیم. اساس كار تصفیه بی هوازی بر باكتری بی هوازی استوار است و این باكتری در صورت فراهم كردن محیط زیست برای آن، توانایی تصفیه هر نوع فاضلابی، اعم از صنعتی و انسانی را دارد كه خروجی آن آب و اوره است و گاز.

● مزیت های این سیستم چیست و چه تفاوتی با تصفیه هوازی دارد؟

▪ برای این سیستم هوازی موجود ما نیاز به كانال كشی ها و حفر مجاری فاضلاب برای انتقال آن داریم كه علاوه بر خطرات آن هزینه های بسیار زیادی دارد. خود سیستم و ابزار آلات آن هم نیازمند مراقبت دائم است.

اما تصفیه بی هوازی، فاضلاب را در مبدأ تولید آن تصفیه می كند و نیاز به كانال كشی و غیره ندارد. در عین حال كه سیستم بی هوازی یك سیستم مكانیكال نیست، بلكه یك سیستم شیمیایی است، یك محفظه است كه عمل فرآوری و بازیافت در آن انجام می شود و حجم بسیار كمی دارد. نكته دیگر همانطور كه گفتم خروجی این سیستم است كه آب و اوره است و گاز. در صورتی كه در تصفیه هوازی فقط آب بدست می آید. الآن برای مقاصد كشاورزی، كشور هزینه های زیادی هم برای تولید و هم وارد كردن اوره به كشور انجام می دهد كه مضرات استفاده از كود و اوره شیمیایی مشهود است. در صورتی كه اوره طبیعی برای كشاورزی بسیار مفید است. از سوی دیگر همین زمستان امسال ما با مشكل كمبود گاز مواجه بودیم. در این سیستم محفظه هایی وجود دارد كه گاز حاصل از عمل تصفیه را در خود ذخیره می كند و این گاز برای مصارف خانگی بسیار مفید است.

● چه ضرورت هایی برای استفاده از این سیستم وجود دارد؟

▪ اولین جایی كه می توانیم از این سیستم استفاده كنیم و آنجا را خودكفا كنیم، روستاهای ما هستند. در روستا ها نباید شرایط به گونه ای باشد كه یك روستایی از آب شرب خود برای كشاورزی استفاده كند و باید از آب بازیافت شده استفاده كند. زیرا در مصارف كشاورزی ما نیازمند اوره هستیم و این اوره به طور خودكار در سیستم فاضلابی وجود دارد. اولین اتفاقی كه پس از استفاده از این سیستم می افتد این است كه دیگر نیازی به وارد كردن اوره نداریم. در واقع ما می توانیم بازوی توانمند دولت در سال خشكسالی باشیم. ما می توانیم با این سیستم تصفیه سفره های روستاها را پر آب كنیم.

● در روستاهای ما متأسفانه به دلیل نبود سیستم فاضلاب، آب استفاده شده در لباس شویی و ظرف شویی و غیره به رودخانه می ریزد، آیا این سیستم این آبها را می تواند تصفیه كند؟

▪ دقیقاً. سیستم های اسیدی هم در این روش و توسط آنزیم بدن باكتری تصفیه می شود كه گاز متان حاصل همین عملیات شیمی كال است. درست مثل آنزیم بدن ما. من اصلاً اعتقادی به فاضلاب ندارم. من می گویم «فضل آب»، یعنی آبی كه این همه به ما عنایت می كند و محصولات ما را بالا می برد را نمی شود گفت «فاضلاب»، این «فضل آب» است. در واقع ۹۹‎/۹ درصد فاضلاب را آب تشكیل می دهد و یك درصد آن فاضلاب واقعی است. این نعمتی است كه خداوند به ما داده و ما باید از آن استفاده كنیم.

● هزینه این سیستم چقدر است به نظر می رسد كه با توجه به مزیت های آن مثل گاز، هزینه بالایی داشته باشد؟

▪ طراحی این سیستم به ظاهر شبیه همان چاه های سنتی است، اما درون آن ۱۷ قطعه فنی مهندسی را به كار بردیم تا میدان امنی باشد برای باكتری بی هوازی. این سیستم مكانیكال نیست كه ممكن است خراب شود و روستایی ما دچار بحران شود. این شبیه همان چاه سنتی است، منتها آنچه ما در این سیستم داریم فیزیكی و بیولوژیكی است مثل درختی كه در روستا می كارید، می بینید كه سالیان سال می توانید از این درخت استفاده كنید. این سیستم هم اینگونه است و تا سه یا چهار نسل قابل استفاده است و اصلاً نیازی به تخلیه لجن ندارد. متأسفانه امروز فاضلاب روستایی و چاه آب آن در كنار یكدیگر قرار دارند كه بسیار خطرناك است، فاضلاب به فاصله ۳۰ متر در عرض و ۶۰ متر در عمق آب را آلوده می كند. فاضلاب حتی از چاه های سیمانی هم نشت می كند و به سفره زیرزمینی می رود.

● نحوه استفاده از این سیستم چگونه است؟

▪ همانگونه كه درهر خانه روستایی یك چاه فاضلاب وجود دارد، دقیقاً ما می توانیم جایگزین آن چاه سنتی، از این دستگاه استفاده كنیم، یعنی به جای چاه سنتی، ما این دستگاه پیش ساخته را می دهیم و شما در همان مكان نصب می كنید، مثلاً اگر در سال جدید هزینه یك چاه سنتی ۵۰۰ هزار تومان باشد، هزینه این دستگاه نیز همان مقدار است.

● تجربه ای هم در استفاده از این سیستم در مقیاس وسیع داشته اید؟

▪ مجتمع مسكونی بقیهٔ الله(عج). بنا بود كه برای كاركنان بیمارستان ۱۸۰ واحد ساختمان بسازند، گویا پائین دست آن چاه آب شرب تهران قرار داشت. به همین دلیل به این ساختمان مجوز داده نمی شد. دوستان از طریق وزارت صنایع ما را شناسایی كردند و ما برای ۱۸۰ واحد، ۱۸۰ متر مكعب از این سیستم را استفاده كردیم كه همه زیر زمین قرار گرفته اند، در واقع ۱۸ دستگاه ۱۰ متر مكعبی كه الآن روی آن چمن كاشته شده. این سیستم تحت هیچ عنوان فضای روی زمین را اشغال نمی كند.

● آیا تجربه استفاده از گاز این سیستم در كشور وجود دارد؟

▪ خیر، چون قیمت گاز در كشور پائین است و نیازی نسبت به این گاز احساس نمی شود، علاوه بر آن هزینه اضافه تری نسبت به خود دستگاه اصلی دارد. در مجموع تعبیه سیستمی برای استفاده از گاز آن، ۳۰۰ هزار تومان علاوه بر هزینه اصلی هزینه دارد.

● برای اجرایی كردن این سیستم در سطح ملی دولت چه اقداماتی می تواند انجام دهد؟

▪ اولاً این طرح نیاز به اعتبار هزینه ای ندارد و هزینه آن پروژه ای است. مثلاً در یك پروژه یك میلیارد تومانی می توان ۳۰ میلیون تومان آن را به تعبیه این سیستم اختصاص داد. اما در بخش مسكن نیازمند مصوبه ای هستیم كه اجازه ساخت فاضلاب سنتی را ندهد و این بیشترین توقع ما از دولت است. الآن در دنیا پایان كار ساختمان را نمی دهند مگر آن كه به سیستم تصفیه فاضلاب مجهز باشد. البته به خدمت آقای رئیس جمهور رسیدم و ایشان با فناوری بنده آشنا شدند، ایشان به جد علاقه مند بودند و حتی به آقای دكتر داوودی دستور دادند كه در جلسه هیأت وزیران به عنوان یك گزینه برای روستاهای ما مطرح شود. ایشان حرف ما را شنیدند و مستندات علمی ما را دیدند. امیدواریم كه این تحولی بشود برای كشور و همه دست به دست هم بدهیم و كشورمان را از خشكسالی نجات دهیم.

● این سیستم چه تأثیری می تواند در اشتغال زایی كشور داشته باشد؟

▪ اگر به صورت ملی دربیاید برای یك گروه ۳۰ هزار نفری اشتغال ایجاد می كند. چرا كه در تمام مراكز استان ها نیازمند متخصصین برای حمایت از این سیستم هستیم و این نمی شود مگر این كه اینها را در مراكز فنی و حرفه ای آموزش دهیم.

● آقای دكتر، رابطه شما با این باكتری چگونه است؟

▪ دقیقاً با من دوست است (می خندد). رابطه دوستانه با هم داریم. من برای ساختن جایگاه آن در كارخانه تعصبات خاصی به خرج می دهم، به كارگران خود می گویم این خانه خانه ای است كه من می خواهم در آن زندگی كنم و شما كاملاًً باید این خانه را یك سیستم منظم و مرتبی درست كنید كه اشكالی برای باكتری ما به وجود نیاید. به هر حال كشور عزیز ما ایران كشور كم آبی است. اینگونه نباید باشد كه سدهای ما مملو از آب باشد و این آب فقط برای یك بار استفاده شود. این آب باید دوباره بازیافت شود.

مرتضی گلپور