خاموشی‌های گسترده این روزهای برق در كشور كه دلیل عمده آن از سوی مسوولان وزارت نیرو كاهش تولید از نیروگاهای برق‌آبی عنوان می‌شود، شاید در نگاه اول با كمبود بارش و بارندگی‌های اخیر توجیه‌پذیر باشد، ولی این كل ماجرا نیست.

مساله اینجاست كه آب پشت سدها از مدت‌ها قبل جمع می‌شود كه با پیش‌بینی‌ و مدیریت درست قابل كنترل و ذخیره‌ برای شرایط بحرانی و كم‌آبی است.

در واقع با توجه به برنامه‌های گسترده سدسازی در كشور طی سال‌های اخیر و حتی قرار گرفتن ایران در جمع كشورهای برتر در این زمینه، تعداد سدها و در نتیجه نیرگاه‌های برق‌آبی در كشور كم نیست؛ به‌طوری كه روزانه ۵۰ هزار مگاوات ساعت برق از این طریق تولید می‌شد، ولی در حال حاضر این مقدار به روزانه ۱۵ هزار مگاوات ساعت برق كاهش یافته است.

● دلیل عدم تدارك برای مواجهه با شرایط احتمالی كم‌آبی

حال این سوال ایجاد می‌شود كه با توجه به قرار داشتن ایران در منطقه خشك و نیمه خشك جغرافیایی و پیش‌بینی خشكسالی و كم آبی همانند وضعیت ۴۰ سال گذشته ایران كه ۲۰ سال آن با كم آبی روبرو بوده‌ایم، چرا تدبیر و تدارك كافی برای مدیریت آب پشت‌ سدها به كار بسته نشد؟

نگاهی به وضعیت جوی چند سال گذشته ایران می‌تواند گواه خوبی بر این ادعا باشد. میزان بارش‌های جوی ایران طی ۶ ماه اول سال آبی ۱۳۸۰ـ ۱۳۷۹ حدود ۲۱ درصد نسبت به متوسط ۳۲ ساله دوره مشابه كاهش نشان می‌دهد. میانگین دما طی همین دوره در بعضی مناطق تا حدود ۴ درجه سانتی‌گراد افزایش یافته، ذخیره آب تعدادی از سدهای مهم از جمله كرج، لتیان، لار، جیرفت، استقلال میناب، سفید رود، زاینده رود و درودزن تا حدود ۵۰ درصد كاهش یافته و حجم روان‌آب ۳۶ رودخانه شاخص كشور نیز نسبت به متوسط دراز مدت حدود ۴۵درصد و در برخی حوضه‌ها نظیر هرمزگان، كرمان، سیستان و بلوچستان و خراسان تا حدود ۸۰ درصد كم شده است. به راستی با وجود این شرایط آیا مسوولان وزارت نیرو نمی‌بایست از قبل برای رویارویی با شرایط بحران چاره‌اندیشی كنند؟

البته گفته می‌شود كه در وزارت نیرو همواره برای مواجهه با سیل تدبیر اندیشی می‌شود، به‌طوری كه طرح جامع سیل از چند سال پیش به مرحله اجرا درآمده است، ولی برای خشكسالی به جز چند دستوالعمل و آیین‌نامه كار دیگری انجام نشده است و وقتی در این باره نظر مسوولان وزارت نیرو را جویا می‌شویم پاسخ درخور تاملی دریافت می‌كنیم.

● سازمان هواشناسی مقصر اصلی؟!

آنان معتقدند كه سازمان هواشناسی مقصر اصلی این ماجراست! زیرا پیش‌بینی كارشناسان این سازمان برای خشكسالی سال آبی امسال كاهش ۲۰ درصدی بارش برف و باران بود، اما به طور كم سابقه‌ای این میزان به بیش از ۵۰ درصد كاهش یافت.

طبق گفته زرگر ـ معاون وزیر نیرو در امور آب و آبفا ـ افزون بر تاخیر ۲۰ تا ۶۰ روزه در بارش باران در كشور، زمستان گذشته سرمای بی‌سابقه‌ای در كشور حاكم شد كه مسوولان برای حفظ جان هموطنان در اقصی نقاط كشور مجبور به افزایش تولید دو درصدی نیروگاه‌های برق‌آبی شند.

او معتقد است كه پیش‌بینی خشكسالی در كشورهای دیگر نیز تنها از ۱۲ هفته قبل (سه ماه) میسر است و ما در ایران اشتباه كردیم و كاهش بارش‌ها بیشتر از پیش‌بینی‌ها شد.

اما اتفاقی كه افتاد چه بود؟ از آنجایی كه بخش مهمی از بارش‌های سالانه كشور در دو ماه اسفند و فروردین صورت می‌گیرد، براساس مدل پیش‌بینی رفتار سیلاب‌ها در سال‌های گذشته، حجم قابل توجهی از مخازن سدها جهت كنترل سیلاب‌ها و جلوگیری از آثار مخرب آنها هر ساله

در طول هفته‌های قبل از بارش تخلیه می‌شود، به‌طوری كه اگر كنترل سیلاب‌ها توسط سدهای ساخته شده صورت نگیرد، بسیاری از شهرهای خوزستان با سیلاب‌های مخرب و غیر قابل كنترل تهدید خواهند شد.

در طول زمستان گذشته نیز طبق اعلام وزرات نیرو، با توجه به گزارش‌های ارسالی سازمان هواشناسی كه سال آبی نرمالی را پیش‌بینی كرده بود، مسوولان بخش آب كشور حجمی از مخازن سدهای كشور را برای كنترل سیلاب‌های احتمالی خالی كردند، اما آنچه كه به وقوع پیوست بروز خشكسالی و بارش‌های پراكنده و كم حجمی بود كه سبب پر نشدن ظرفیت ذخیره آب پشت‌ سدها و عدم امكان تولید برق از میزان آب موجود در مخازن سدهای كشور و در نتیجه از دست رفتن حدود ۱۰ درصد از ظرفیت تولید برق كشور (۳ تا ۴ هزار مگاوات) شد.

در حالی كه تامین ۱۰ درصد از برق مصرفی كشور بر عهده نیروگاه‌های برق‌آبی است، در حال حاضر با توجه به كاهش حجم بارش‌ها به كمتر از نصف متوسط بارش سالانه، حجم ورودی آب به مخازن سدها با ۶۰ درصد كاهش مواجه شده، به طوری كه حجم آب مخازن پشت سدها كه در سال گذشته و در همین ایام حدود ۲۵میلیارد متر مكعب بوده، اكنون به كمتر از ۱۴ میلیارد متر مكعب رسیده است.

با این شرایط باید دعا كرد كه سال آبی ۱۳۸۸ ـ ۱۳۸۷ همانند امسال نباشد، زیرا در این صورت سال آینده با مشكلات جدی‌تری مواجه خواهیم شد.

لازم به یادآوری است كه در حال حاضر نیروگاه‌های حرارتی، گازی و سیكل تركیبی با حداكثر ظرفیت خود مشغول تولید برق هستند كه همین امر موجب رشد بی‌سابقه مصرف گاز (خوراك نیروگاه‌ها) شده است، طوری كه طبق اعلام كسایی‌زاده - مدیرعامل شركت ملی گاز - روزانه حدود ۱۵۵ میلیون متر مكعب گاز روانه نیروگاه‌ها می‌شود. از سوی دیگر این وضعیت امكان بروز مشكل فنی و خرابی در نیروگاه‌ها را نیز افزایش می‌دهد كه به طور حتم خروج یك نیروگاه‌ از مدار نیز می‌تواند اثرات نامطلوبی بر وضعیت فعلی داشته باشد. این در حالی است كه طبق گفته حجت ـ مدیرعامل سازمان مدیریت برق ـ روزانه حدود ۵۵۰ تا ۶۰۰ مگاوات برق از كشورهای همسایه شمالی برق وارد می‌كنیم و مذاكره افزایش حجم واردات برق نیز ادامه دارد. البته ناگفته نماند كه طبق تعهدات، روزانه حدود ۳۰۰ مگاوات برق نیز باید صادر كنیم كه عمده آن به عراق است.

با در نظر گرفتن این شرایط و با یك حساب سرانگشتی می‌توان به این نتیجه رسید كه با مصرف فعلی روزانه ۳۳ هزار و اندی مگاوات ساعت برق و تولید ۳۱ هزار و اندی مگاوات ساعت برق و واردات ذكر شده، به طور متوسط روزانه با چیزی حدود هزار مگاوات كاهش برق مواجه هستیم كه از طریق اعمال خاموشی در شبكه جبران می‌شود، ولی به طور حتم این شرایط با گرم‌تر شدن هوا و رسیدن به فصل تابستان كه اوج مصرف برق را به همراه دارد، ویژه‌تر و سخت‌تر خواهد شد، به طوری‌كه برق مصرفی در پیك مصرف یعنی مرداد ماه به ۳۸ هزار مگاوات در كل كشور خواهد رسید و این در حالی است كه میزان برق تولیدی ۳۴ هزار و ۵۰۰ مگاوات خواهد بود. یعنی در این فصل میزان كمبود در شبكه به ۳۵۰۰ مگاوات خواهد رسید. البته ناگفته نماند كه وزارت نیرو نیز برنامه به مدار آوردن چند نیروگاه حرارتی در فصل تابستان را در دست دارد.

گزارش از حسین غلامی