آب تجدیدپذیر کشور سالانه ۱۳۰-۱۲۰ میلیارد مترمکعب برآورد می شود. تجربه کشور نشان می دهد کاربرد حقیقی این آب با سدسازی کاهش می یابد البته با تبخیر سالانه بیش از ۵ میلیارد متر مکعب از سطح مخزن سدهای کشور. گزینه های تامین پایدار آب در حقیقت کاربرد آب تجدیدپذیر را افزایش می دهند. مدیریت پایدار آب عبارت است از برنامه ریزی کاربرد درست و کارآمد آب تجدیدپذیر و نیز بازگرداندن آن به محیط با کمترین پیامدهای زیست محیطی و آلودگی. ناشفاف بودن فرآیند تصمیم گیری درباره سدها در کشور ما به سبب مغایرت بخش آب با اصل ۴۴ قانون اساسی، به سبب مغایرت با دستورالعمل های توسعه پایدار و به سبب وجود شرکت های دولتی پیمانکار و مشاور سدساز و کمیته های وابسته به آنها، به مدیریت بدون پاسخگویی با صرف بودجه نجومی انجامیده است. رویکرد مدیریت سازه یی، گذشته از ساخت سدهای ناکارآمد، خالی، سوراخ و خطرناک، ترویج مصرف بی رویه آب، ویرانی سامانه های پایدار ملی، ویرانی آبخیزها، محو رودخانه ها، تخریب سیلابدشت ها، از میان رفتن تالاب ها و نابودی جنگل های کشور را نیز در پی داشته است. راهکارهای بدون سدسازی تامین آب و نیرو با دستورالعمل های توسعه پایدار همخوانی دارند. این راهکارها از ساخت هر سدی کم هزینه ترند و البته ریخت و پاش های مرسوم کنونی بخش آب در این رویکرد ناممکن است.

امکان ورود بخش خصوصی به ویژه در زمینه احیای سامانه های پایدار ملی یا در زمینه احداث نیروگاه های گازی، احداث سامانه های فاضلاب شهری و بازیافت و بازچرخانی آب، یا راه اندازی تاسیسات آب شیرین کن در این رویکرد بسیار افزایش می یابد. آلوده سازی آب تا حد زیادی کاهش می یابد و نیز کاهش مصرف و هدررفت را با ساده ترین روش ها میسر می سازد. این راهکارها هم اینک در ژاپن، اروپا و امریکا به اجرا درآمده اند و به دو گروه اصلی دسته بندی می شوند؛راهکارهای مدیریت تقاضا و راهکارهای مدیریت عرضه غیرسازه یی. در این مقاله ۱۰ راهکار عملی و بسیار کم هزینه تر از سدسازی برای تامین آب و نیرو و همچنین پیشنهاداتی برای اعمال مدیریت پایدار آب ارائه می شود.

مدیریت پایدار آب چنان برای مصرف انسان از آب تجدیدپذیر برنامه ریزی می کند که ویرانی آبخیزها، رودها، پیکره های آبی، جنگل ها و اکوسیستم های آبی و سیلابدشتی و زیستگاه های آنها را در پی نداشته باشد. مدیریت پایدار آب از کنفرانس استکهلم در اوایل دهه ۱۹۷۰ مطرح شد و سپس در پژوهش های سیاست جهانی آب و کتاب ها و نوشته های ساندرا پوستل، دستورالعمل های کنفرانس های آرژانتین، ریودوژانیرو (دستورالعمل ۲۱ به فارسی ترجمه شد) و ژوهانسبورگ بازتاب یافت. با تشکیل کمیسیون جهانی سدها و انتشار دو کتاب «رودهای خاموش» و «سدها و توسعه» که سال گذشته ترجمه فارسی آنها نیز منتشرشد، مدیریت پایدار آب از رویکرد ساخت وساز در آبخیزها بسیار فاصله گرفت.

الگوهای نادرست بیش از ۵ دهه است که بخش آب کشور را به ساخت سدهای ناکارآمد و مشکل دار از یکسو و ویرانی سامانه های پایدار ملی، ویرانی آبخیزها و رودخانه ها و سیلابدشت ها و جنگل های کشور از سوی دیگر کشانیده است. ایالات متحده از دهه ۱۹۹۰ بیش از ۵۰۰ سد خود را برچید. هر روزه در جهان از برچیدن سدها در امریکا، اروپا و آسیا خبر می رسد. برچیدن سدها هزینه گزافی دارد که نسل آینده را نیز ناگزیر از پرداخت هزینه سنگین آن می کنیم. ارزیابی تطبیقی در هر خط تولید کم هزینه نیز از اصول اولیه کاراست و ما باید دست کم از هرچند سد، برای یکی، بررسی تطبیقی مستقل انجام می دادیم که ندادیم. تغییر این وضعیت، به هم اندیشی و تعامل گسترده و عزم ملی نیاز دارد. وقت آن رسیده که حرفی از جنس زمان بشنویم.

راهکارهای بدون سدسازی تامین آب و نیرو با دستورالعمل های توسعه پایدار همخوانی دارند. بخش خصوصی به خوبی می تواند در این رویکرد به همکاری بپردازد و البته این راهکارها از ساخت هر سدی کم هزینه ترند. تامین آب و نیرو در چارچوب مدیریت تقاضای آب چهار راستای کاهش هدررفت، کاهش مصرف، کاربرد ابزارهای مالی و مشارکت انجمن های غیردولتی و ذی نفعان در تصمیم گیری های بخش آب را در بر می گیرد.

۱- برنامه ریزی کاهش هدر رفت. میزان تلفات آب کشاورزی کشور بیش از۷۰ درصد و تلفات آب شهری نزدیک به ۵۰ درصد است. کاهش هدررفت در شبکه های شهری به انجام پژوهش و اقدام برای کاهش فشار لوله ها، نوسازی شبکه ها و نصب سامانه های نشت یاب سریع نیاز دارد. در این زمینه اگر کمتر از هزینه یک سد سرمایه گذاری کرده بودیم سدهای پرهزینه یی مانند طالقان، ماملو و... با پیامدهای گسترده اجتماعی و زیست محیطی، به بودجه کشور تحمیل نشده بود. همچنین اگر هزینه تنها یک سد را به تحقیق برای کاهش تلفات آب کشاورزی تخصیص می دادیم تاکنون به دستاوردهای بزرگی در این راه رسیده بودیم. کشاورزی هدف اعلام شده بسیاری از سدهای کشور بوده است اما بررسی های عباس محمدی پژوهشگر محیط زیست نشان داده است که تنها ۱۰ درصد آب کشاورزی کشور از سدها تامین می شود. بنابراین تغییر کوچکی در کاهش هدررفت آب به راحتی ۱۰ درصد یادشده را تامین می کرد و این همه هزینه برای ساخت سدها صرف نمی شد.

محمد درویش دکترای محیط زیست بازدهی میزان خشک محصول به ازای هر متر مکعب آب مصرفی را ۶۳/۰ کیلوگرم اعلام کرده است که حاکی از ناکارآمدی شدید مصرف آب است. کاهش هدررفت آب کشاورزی به خوبی با جایگزینی روش های آبیاری با هدررفت کم امکان پذیراست. بنابر برآوردهای دکتر درویش ۵/۱ میلیون هکتار اراضی منسوب به سدهای ساخته شده هنوز شبکه انتقال و توزیع شان ساخته نشده و بنابر بررسی های او ۷۰ سال طول می کشد که سدهای با هدف کشاورزی کنونی به شبکه آبیاری مجهز شوند که تا آن زمان همه سدهای یادشده عمر مفید خود را تمام کرده اند. پیشنهاد می شود شروع یا ادامه ساخت همه سدهایی که با هدف کشاورزی ساخته می شوند متوقف شود.

۲- برنامه ریزی کاهش مصرف آب کشاورزی در سامانه های ملی مانند قنات با هماهنگی سال های خشک و تر به خوبی میسر است. قنات ها مانند سدها آب را در سطح گسترده در برابر آفتاب قرار نمی دهند تا در حجم وسیع تبخیرشود. برنامه ریزی سمت گیری به سوی کشت های کم نیازتر به آب با بازدهی غذایی مساوی ترویج الگوهای تغذیه کم نیازتر به آب، کاربرد روش های آبیاری موثر، ترویج رعایت نرخ پایداری آب و تفهیم کاهش مصرف متناسب با حجم محدود آب کشور از روش های شناخته شده در دنیا هستند. سرمایه گذاری در تحقیقات برای یافتن شیوه های کاهش مصرف، کم هزینه تر از ساخت هر سد و نتایج آن نیز موثرتر است.

کاهش مصرف برق در کشور و آنچه پتریک مک کالی در کتاب رودهای خاموش آن را تولید نگاوات به جای مگاوات خوانده، بسیار ساده تر از ساخت هر سد برقابی است. در کشوری مانند ایران با شمار کم روزهای ابری و آفتاب پرسخاوت، بهترین گزینه تامین نیرو نیروگاه خورشیدی است. تخصیص هزینه ساخت یک سد به تحقیق در این زمینه تاکنون شاید به ساخت نیروگاه های ارزان خورشیدی در داخل کشور انجامیده بود. یادآوری می شود که فناوری نوین در سال های اخیر چنان پیش رفته که در امریکای شمالی دانشمندان اعلام کردند می توانند با نصب سامانه های بازتاب دهنده همه ۲۴ ساعت شبانه روز را به روز روشن بدل کنند و بی گمان خورشید در چند سال آینده تنها روش پایدار تامین نیرو خواهدبود.

در این فاصله نیز نیروگاه گازی گزینه برتر پیشنهادی سازمان ملل و توسعه پایدار است. مک کالی در رودهای خاموش جدول کاملی از گزینه های تامین نیرو و مقایسه اقتصادی و نشرگازهای گلخانه یی از هریک را ارائه داده است که برای مقایسه و تصمیم گیری بسیار مفید است. کشورهای اروپا هم اینک به عنوان گام میانی، به خرید گاز از روسیه و نروژ و تولید برق با نیروگاه های گازی پرداخته اند. در کشور ما با منابع گاز طبیعی فراوان این نیروگاه ها، اقتصادی ترین و پاک ترین روش تولید نیرو (تا زمان به بازار آمدن نیروگاه های خورشیدی) به شمار می روند. بنابراین پیشنهاد می شود ساخت سدهای برقابی در کشور به حال تعلیق درآید و نیروگاه های گازی جایگزین آنها شود، که دوره ساخت کوتاه تری نیز دارند. (۲ سال در مقابل میانگین ۹ سال برای ساخت یک سد)

کاهش مصرف آب در شهرها به کمک کاربرد شیرهای پایشگر، نصب کنتورهای مجزا در مجتمع های مسکونی، ظرفیت سازی و آموزش صرفه جویی مصرف آب امکان پذیر است. در این زمینه نیز سرمایه گذاری بسیار کمتر از هزینه تنها یک سد، بسیار موثرتر از ساخت سدهایی در صدها کیلومتری تهران و انتقال بسیار گران قیمت آب آنها بود.

۳- کاربرد ابزارهای مالی یکی از مهم ترین دستورالعمل های توسعه پایدار و مدیریت پایدار بخش آب است که اصلاح شیوه مصرف و کاهش هدر رفت را به دنبال خواهد اشت. این راهکار به طور مستقیم در دستورالعمل ۲۱ کنفرانس ریودوژانیرو که ایران نیز امضاکننده آن بوده توصیه شده است. حذف یارانه، نرخ گذاری بر پایه نرخ پایداری آب، فروش حجمی آب کشاورزی، تعیین آب بها با توجه به تخصیص موثر منبعی محدود، تعیین جریمه برای مصرف زیاد و تعیین جریمه برای آلودن آب از مهم ترین ابزارهای مالی است که در کشورهایی بدون هیچگونه محدودیت آبی نیز به خوبی به اجرا درآمده است و مسلماً در کشوری با محدودیت معنی دار آب، باید از سال ها پیش جای خود را باز می کرد که متاسفانه به سبب تمرکز بر مدیریت سازه یی عرضه، در مدیریت بخش آب کشور راهی نیافت. یادمان باشد که مانند هر یارانه دیگر، یارانه آب نیز بیشتر به سود اقشار ثروتمند جامعه است. انجام پژوهش و تحقیقات در زمینه کاربرد سنجیده ابزارهای مالی در مدیریت بخش آب ضروری است اما تاکنون انجام نشده است. این رویکرد یکی از اثرگذارترین روش ها برای ذخیره منابع آب و نیرو تا حد پاسخگویی به نیازهای آتی جمعیت خواهد بود. روش های گوناگون رویکرد بازار و سودمندی کاربرد ابزار مالی در اقتصاد رفاه و مدیریت زیست محیطی به طور کامل تشریح شده است.

۴- مشارکت انجمن های غیردولتی و ذی نفعان در تصمیم گیری ها از موثرترین روش های مدیریت پایدار بخش آب به شمار می رود. در حقیقت انجمن های ذی نفعان، یا آب بران، یا مصرف کنندگان به سبب پیوند نزدیک با مساله، بیشترین اصلاح کنندگان بالقوه سامانه مدیریت بخش آب به شمار می روند. متاسفانه تاکنون مدیریت بخش آب در برقراری ساده ترین ارتباط با انجمن ها و ذی نفعان (و نیز با ذی ضرران طرح های سدسازی) ناموفق بوده است. انجام طرح های تحقیقاتی در این زمینه نیز راه را برای اعمال روش های موثر مدیریت آب توام با کمترین پیامد اجتماعی هموار خواهدکرد. یادمان باشد مردمی که به وسیله پیشکسوتان و انجمن های صنفی یا محلی خود به کاری رغبت پیدا کنند آن کار به بهترین شیوه به اجرا درخواهد آمد.

تامین آب و نیرو در چارچوب مدیریت عرضه آب اشکال مختلفی دارد که زمینه های غیرسازه یی مانند بازیافت، بازچرخانی، بازکاربرد، افزایش کاربرد هر متر مکعب آب در سطح ملی، نیز توسعه و احیای قنات ها و سامانه های پایدار همانند آب بندان ها و نیز آب شیرین کن ها را در بر می گیرد.

۵- بازیافت زهاب کشاورزی به معنی کاربرد و مصرف دوباره در کشت محصولات کشاورزی مقاوم به شوری و محصولات غیرخوراکی، باغات غیرمثمر، فضای سبز، جنگل کاری و صنعت است که به معنای به دست آوردن حجم معادل ده ها میلیاردمتر مکعب آب جدید است. بازیافت آب شرب شهرها نیز به ذخیره حجم آب زیادی می انجامد که پس از تصفیه برای آبیاری باغات غیرمثمر، کشت محصولات کشاورزی غیرخوراکی، فضای سبز، جنگل کاری و صنعت می تواند به کار گرفته شود. متاسفانه در این زمینه نیز تاکنون تحقیق و بررسی انجام نداده ایم، درحالی که با سرمایه گذاری در چنین پژوهش هایی راهکارهای بسیار ارزان استحصال حجم بسیار زیادی از آب را خواهیم یافت و گذشته از آن، از ورود آب آلوده به طبیعت نیز جلوگیری خواهیم کرد. لازم است که به جای تخصیص بودجه هنگفت و غیر موثر برای ساخت سدها، برای تحقیقات بازیافت آب به ویژه آب کشاورزی سرمایه گذاری کنیم.

۶- بازچرخانی، بازکاربرد؛ بازچرخانی و بازکاربرد آب یکی دیگر از روش های استحصال آب به میزان زیاد است که در کشورهایی مانند ژاپن دامنه گسترده یی دارد. نشریه «آب صنعتی با تکیه بر جنبه های اقتصادی» که در سال ۱۳۸۰ از سوی دفتر اقتصاد آب، منتشرشد مطالب بسیار مفیدی در این زمینه ارائه داد. بنا بر این نشریه، دفعات مصرف آب صنعتی در ژاپن و ایالات متحده تا ۲۵ بار هم رسیده است. الزام صنایع به تصفیه کامل زهاب، مصرف فاضلاب تصفیه شده در واحد صنعتی، در فضاهای سبز و جنگل کاری با کمک قوانین و رویکردهای راهبری و مهار آلودگی از مهم ترین دستورالعمل های اقتصاد رفاه و تخصیص موثر منابع است. کاربست ابزارهای مالی نیز به افزایش شمار بازچرخانی آب در واحدهای صنعتی کمک می کند. در این زمینه نیز تاکنون هیچ تحقیق و پژوهشی در سطح ملی انجام نداده ایم. تخصیص بودجه یی بسیار کمتر از ساخت حتی یک سد به چنین پژوهشی می توانست راه گشای دستیابی به منابع آب بسیار زیاد با پیامدهای کمتر اقتصادی و اجتماعی و زیست محیطی باشد.

بازچرخانی و بازکاربرد آب کشاورزی در پاره یی نقاط ایران، در کرت بندی های دامنه یی و... از پیش معمول بوده است، اما انجام بررسی کامل در زمینه روش های مرسوم و بازکاربرد آب کشاورزی ضرورت دارد.

۷- افزایش کاربرد هر متر مکعب آب؛ در حقیقت تاکنون هیچ بررسی جامعی درباره افزایش بازدهی کاربرد آب در سطح ملی انجام نداده ایم. افزایش کاربرد هر مترمکعب آب در کشور باید از سال ها پیش در برنامه های بخش آب گنجانده می شد اما سیطره رویکرد سازه یی عرضه، هرگونه اقدام در این زمینه را نامیسر ساخت. لازم است در این زمینه پژوهش های لازم انجام و برای رساندن کاربرد هرمترمکعب آب از نزدیک به

۳/۰ کنونی به بیش از یک بار برنامه ریزی شود.

۸- توسعه و احیای روش های بهره برداری پایدار منابع زیرزمینی مانند قنات های کشور به مثابه پایدارترین روش کاربرد آب زیرزمینی، نیاز به بازبینی دقیق گذشته و اصلاح خط مشی کلی بخش آب کشور دارد. قنات ها مسائل مزمن سفره های زیرزمینی تخلیه شده در پی چاه کنی و تلمبه بی رویه آب را در پی ندارند. قنات ها توهم دسترسی به آب نامحدود ایجاد نمی کنند. قنات ها به نشست زمین در اثر برداشت بی رویه آب و خالی شدن سفره ها نمی انجامند.

قنات بهره برداری متناسب در سال های کم آب و پرآب را میسر می سازد. متاسفانه نه تنها برای این بزرگ ترین تامین کننده آب کشور تا ۴ دهه پیش هیچ بودجه پژوهشی تخصیص نیافت که با ساخت سدهای ناکارآمد بسیاری از قنات های کشور زیر مخزن آنها از میان رفت. (سد بار نیشابور، سد نهرین طبس، سد ماشکید و...) مطالعاتی با انگیزه های فردی یا ملی در این باره از سوی جواد صفی نژاد، علی اصغر سمساریزدی، محمدحسین پاپلی یزدی و دیگران انجام شده است که در اسناد همایش قنات ۱۳۷۹ بازتاب یافته است. بررسی کامل و درخور این شاهکارهای بهره برداری پایدار آب زیرزمینی، به مطالعاتی عمیق توام با نگاه احیا و توسعه نیاز دارد که خود نیازمند تغییر رویکرد کنونی بخش آب کشور است.

۹- گردآوری و دروی باران همانند آب بندان های مازندران و گیلان از دیگر روش های تامین آب است که با موفقیت کامل از صدها سال پیش انجام می شده است. متاسفانه در این زمینه نیز بخش آب هیچ عنایتی نداشته و بررسی و تحقیق در باره این سامانه های خردمندانه تامین آب را هرگز در دستور کار خود قرار نداده است. به عکس در بسیاری از طرح های سدسازی، از میان بردن آنها در دستور کار بوده که ظاهراً با پادرمیانی مراجع بین المللی و بانک جهانی در برخی جاها جلوی تخریب آنها گرفته شده است (سد تجن).

۱۰- کاربرد آب شیرین کن ها؛ این دستگاه ها در خلیج فارس به خوبی به کار گرفته می شوند و جزایر خلیج فارس از این دستگاه ها برای همه مصارف خود استفاده می کنند. استفاده از این دستگاه ها در استان های جنوبی کشور بسیار کم هزینه تر و دارای پیامدهای اجتماعی زیست محیطی کمتر است اما متاسفانه در این زمینه نیز مشاوران و پیمانکاران سدساز هیچ گونه بررسی حقیقی انجام نداده اند و بخش آب همواره این گزینه را مطلقاً نادیده انگاشته است. کیفیت آب این دستگاه ها دست کم برای مصارف غیرشرب بسیار خوب است و برای شرب نیز از آب خوراکی شده سد میناب که برای شرب بندرعباس ساخته شد بدتر نخواهد بود. یادمان باشد که سدهای شمیل، نیان، سمیلان و... نیز با همه هزینه های بسیار سنگین و پیامدهای زیست محیطی خود سرنوشتی بهتر از سد میناب نخواهند داشت و آب آنها بسرعت خوراک ور و بویناک خواهد شد. پیشنهاد می شود راه اندازی آب شیرین کن ها به عنوان گزینه های ارزان تر، سریع تر، با پیامدهای زیست محیطی بسیار کمتر و با پوشش جغرافیایی مناسب تر و اقتصادی تر، برنامه ریزی شود.

فاطمه ظفرنژادہ

پژوهشگر آب