در هفته‌های اخیر رسانه‌های ایران از خطر عدم‌تامین آب در مناطق وسیعی از جنوب و مركز ایران خبر داده‌اند. برخی كارشناسان معتقدند كه ریشه بحران آبی در ایران را باید در مدیریت آن جست‌وجو كرد. نشست زمین، ایجاد فروچاله‌ها در دشت‌های حاصلخیز، خسارت به دكل‌های برق، پل‌ها، تاسیسات و سازه‌های زیربنایی، مهاجرت، بیكاری و افزایش تنش‌های اجتماعی و فساد از جمله پیامدهای خشكسالی و كمبود ‌آب است. از دیدگاه محمد درویش، ‌‌‌‌پژوهشگر محیط زیست در ایران، می‌شود با مدرنیزه كردن كشاورزی، مدیریت صحیح، حركت در مسیر توان اكولوژیك كشور و استفاده بیشتر از بخش خدمات و صنعت در تولید ناخالص ملی، جلوی بحران آب و پیامدهای حاصل از آن را گرفت. به گفته محمد درویش، كارشناس محیط زیست، ایران حدود ۱۴۰ میلیارد متر مكعب پتانسیل آبی در اختیار دارد و سرانه آب در دسترس ِ ایرانی‌ها در سال، حدود دو هزار متر مكعب است. این رقم، مرز تنش آبی است. كارشناسان معتقدند كه ایران در مرز تنش آبی قرار دارد و نه كم‌آبی. اما با توجه به رشد جمعیت در ایران و میزان مصرف آب‌، به زودی ایران نیز در ردیف كشورهای كم‌آب قرار خواهد گرفت. هزینه‌ای را كه در بخش سدسازی هزینه می‌شود، می‌توان در تربیت نیروی متخصص و تجهیز بخش كشاورزی هزینه كرد. هدررفت ۷۰ درصد از حجم آب سدهای ایران

محمد درویش، عضو هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع، معتقد است كه مشكل اصلی، وجود سیستم‌های سنتی در كشاورزی و هدر رفتن میزان زیادی از آب در این بخش است. او به ۱۴۰ میلیارد متر مكعب پتانسیل آبی ایران اشاره می‌كند و می‌گوید: «مشكل اصلی كشورمان این است كه چیزی در حدود ۹۰ درصد از این آب در بخش كشاورزی و حدود ۳ درصدش در بخش صنعت به مصرف می‌رسد و ۷ درصد نیز در بخش شرب استفاده می‌شود. خود بخش كشاورزی اعلام كرده‌است كه من راندمان آبیاری‌‌ام حدود ۳۰ درصد است. یعنی عملا ۷۰ درصد آبی را كه ما با این هزینه‌های گزاف در اختیار بخش كشاورزی قرار می‌دهیم به دلیل اینكه در بخش كشاورزی، سیستم‌های آبیاری سنتی حاكم است، عملا به مصرف تولید ماده غذایی نمی‌رسد. به علاوه ما در بخش راندمان آبیاری هم مشكل داریم، آمارهای رسمی حكایت از این دارد كه ۱۵ درصد از مواد غذایی ‌ما به دلیل وجود سیستم‌های سنتی در جریان بسته‌بندی و درو و حمل و نقل از بین می‌رود كه با توجه به اینكه میزان تولید ماده غذایی در ایران حدود ۱۰۰ میلیون تن است، ما عملا داریم در بخش كشاورزی ۱۵ میلیون تن را از دست می‌دهیم.»

● گناه به گردن مدیریت غلط است نه طبیعت

محمد درویش، پژوهشگر محیط زیست در ایران، تاكید می‌كند كه در ریشه‌یابی مشكل آب، باید مدیریت آن را مورد سوال قرار داد: «همین مقدار ‌آب اگر خوب مدیریت می‌شد، برای جوامع شهری و سكونتگاه‌های انسانی مشكلی پیش نمی‌‌آمد. به دلیل اینكه ما حدود ۷ درصد پتانسیل آبی‌مان را داریم در بخش شهر و شرب استفاده می‌كنیم و آمارها می‌گوید كه ما حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد پتانسیل آبی‌مان را امسال از دست داده‌ایم. پس آن ۷ درصد همچنان مشكلی نباید داشته باشند. اگر مشكلی هست، این مشكل بیشتر ناشی از ساختارهای غلط مدیریتی است تا یك مشكل واقعی طبیعی». اما آیا عوامل طبیعی و قرار داشتن ایران در رده كشورهای خشك، عامل بروز بحران ‌آب نیست. درویش معتقد است: «عوامل طبیعی هم تاثیر داشته، ولی ما در كشوری زندگی می‌كنیم كه ۸۹ و هفت‌دهم درصدش سرزمین خشك است و سرزمین خشك اولین ویژگی‌اش این است كه دوره‌های نامشخص خشكسالی دارد. این ویژگی طبیعی سرزمین ماست. ما باید بر اساس این ویژگی چیدمان توسعه‌مان را بسنجیم و بیاراییم. وقتی می‌بینیم در یك سال، میانگین بارندگی به حدود ۴۰ درصد میانگین درازمدت ۳۰ تا ۵۰ ساله است، این واقعیت طبیعت ما است، این را ما نباید یك ناهنجاری به حساب بیاوریم و ستادهای بحران تشكیل بدهیم. ما اگر بر اساس مدیریت ریسك (مدیریت خطرپذیری) حركت می‌كردیم، می‌توانستیم با برنامه‌ریزی متناسب با شرایط مختلف طبیعی‌مان این مشكل را رفع كنیم.»

● تراز مثبت تجاری‌ ایران یك‌چهارم امارات متحد‌ه عربی

كشورهایی هم هستند كه با وجود اینكه خشكی و كم‌آبی ویژگی طبیعی آنها است، مشكل آب را با درایت خود حل كرده‌اند. درویش در این باره می‌گوید: «كشور امارات متحده عربی چیزی در حدود سه و نیم تا ۵ درصد كشور ما وسعت دارد و جمعیتش هم یك‌درصد كشور ما است. هیچ یك از مواهب طبیعی كشور ما را ندارد، هیچ كدام از منابع خدادادی اقلیمی، چشم‌اندازهای منحصر به فرد و جذاب دیداری را ندارد. فقط بیابان دارد با اقلیمی بسیار خشك، تبخیر و تعرق بالا، ولی سال گذشته یعنی در سال ۲۰۰۷ امارات متحده عربی ۱۷۴ میلیارد دلار صادرات داشته در برابر ۱۳۰ میلیارد دلار واردات. یعنی تراز مثبت تجاری‌اش بیش از ۴۰ میلیارد دلار بوده. ولی كشور ما با این تنوع اقلیمی خیره‌كننده و منابع انسانی كه از هر نظر قابل مقایسه با كشور امارات نیست، در سال گذشته كه سال موفقی هم بوده، چیزی حدود ۷۸ میلیارد دلار صادرات داشته در برابر ۶۱ میلیارد دلار واردات، یعنی تراز مثبت تجاری‌ما یك‌چهارم امارات متحد‌ه عربی بوده است.