حالا تقریبا همه ما به برنامه قطع برق عادت كرده‌ایم. به رفتن برق و جدایی چند ساعته از فناوری، به ترافیك سر چهارراهی كه چراغ راهنمایش كار نمی‌كند، به پیاده گز كردن پله‌های برجی كه با قطع برق آسانسورش از كار افتاده.

اختلال بیش از پیش در شبكه ارتباطات سیار به‌دلیل قطع برق و....

به این برنامه روزانه گریز‌‌ناپذیر عادت كرده‌ایم؛ برنامه‌ای كه وقوع آن به خشكسالی نسبت داده می‌شود و اختلاف‌نظر‌ها دقیقا از همین نقطه بروز می‌كنند؛

« در شرایط اقلیمی ۴ فصل ایران، اتكا به نیروگاه‌های برق - آبی در فصل تابستان به اندازه اتكا به نیروگاه‌های گازی در فصل زمستان اشتباه است و باید با ایجاد نیروگاه‌های گازی جدید در فصل تابستان كه كشور با مازاد گاز روبه‌روست، برق مورد نیاز را تامین كرد و در زمستان نیز این نیروگاه‌ها باید از سوخت مایع تغذیه كنند.»

این نظر برخی از كارشناسان است كه حتی به كمبود برق در اثر خشكسالی در سال‌جاری به دیده تردید می‌نگرند و با استناد به وقوع خشكسالی سال ۷۹ كه اگرچه منجر به جیره‌بندی آب در تهران شد، اما شهر را با این حجم از خاموشی روبه‌رو نكرد، خاموشی‌های امسال را نتیجه عدم‌تكمیل طرح‌های در دست اجرای وزارت نیرو و تاخیر در ساخت نیروگاه‌های جدید، عدم‌تعمیر به موقع نیروگاه‌های موجود، استهلاك شبكه‌های انتقال و توزیع برق و... عنوان می‌كنند.

در مقابل این اظهارات، مسئولان وزارت نیرو امسال را كم‌بارش‌ترین و خشكسال‌ترین سال آبی كشور در طول ۴دهه گذشته ارزیابی می‌كنند: «حجم بارش‌ها به كمتر از نصف متوسط بارش سالانه كاهش یافته و حجم ورودی آب به مخازن سدها با ۶۰ درصد كاهش همراه بوده و حجم آب مخازن پشت سدها كه سال گذشته حدود ۲۵ میلیارد متر‌مكعب بود، به كمتر از ۱۴ میلیارد متر‌مكعب آب رسیده است.»

مهندس مسعود حجت، مدیر‌عامل شركت مدیریت شبكه برق ایران در گفت‌وگو با همشهری وضعیت كنونی تولید برق در كشور را اینچنین تشریح می‌كند: هم‌اكنون ظرفیت نصب‌شده نیروگاهی در كشور، اعم از نیروگاه‌های آبی و حرارتی، حدود ۴۸۵۰۰ مگاوات است كه از این مقدار، حدود ۷۴۰۰ مگاوات ظرفیت اسمی یا نصب شده نیروگاه‌های آبی و مابقی را ظرفیت نیروگاه‌های حرارتی اعم از گازی، سیكل تركیبی و انرژی‌های تجدیدپذیر به‌خود اختصاص داده‌اند.

وی با بیان اینكه برآورد ما این بود كه امسال ۳۱۵۰۰ مگاوات ظرفیت واقعی تولید از نیروگاه‌های حرارتی را داشته باشیم و ۶۰۰۰ مگاوات هم از تولید برق-آبی بهره‌مند شویم، ادامه می‌دهد: متأسفانه با توجه به خشكسالی امسال از میزان برق آبی نهایتا ۲۰۰۰ مگاوات به بهره‌برداری رسیده است و همكاران ما با تلاش بسیار ۳۲۰۰۰ مگاوات برق حرارتی تولید كرده‌اند و با این اوصاف حدود ۲۵۰۰ مگاوات كمبود برق داریم.

● اسمی یا رسمی؟

اما آیا این میزان وابستگی به انرژی برق آبی منطقی به‌نظر می‌رسد؟ حجت به این سؤال اینگونه پاسخ می‌دهد: در سال ۸۴ از مجموع ۳۰۴۴۱ مگاوات برق تولیدی سهم برق آبی ۴۹۴۶ بود كه در سال‌ ۸۵ این رقم به ۵۵۴۰ از مجموع ۳۲۹۲۲ و در سال ۸۶ به ۵۶۷۵ از مجموع ۳۴۴۹۱ مگاوات رسید و امسال با راه‌اندازی چند واحد آبی جدید قرار بود این سهم به ۶۰۰۰ مگاوات از ۳۷۵۰۰ مگاوات برسد.

به این ترتیب مشخص می‌شود كه سهم برق آبی ما كمتر از ۲۰ درصد تولید ماست؛ درحالی‌كه این میزان در برخی كشور‌ها تا ۵۰ درصد هم می‌رسدكه به دلیل شرایط جوی و اقلیمی، ذخایر گازی و مواردی از این دست است كه روی انتخاب روش استحصال برق تاثیر‌گذار است.

استهلاك شبكه‌های انتقال و توزیع برق و تفاوت میزان آن با استانداردهای جهانی از موارد دیگر مورد اعتراض در هفته‌های اخیر است؛

«آمار‌های رسمی حكایت از ظرفیت تولید ۴۸۵۰۰ مگاوات برق برای امسال داشته است درحالی‌كه اكنون عنوان می‌شود كه تولید ما نهایتا می‌تواند ۳۷۵۰۰ مگاوات باشد كه حدود ۴۰۰۰ مگاواتش هم به‌دلیل خشكسالی از میان رفته است و این تفاوت میان ظرفیت تولید و تولید واقعی نشانگر هدر رفتن مقدار زیادی از انرژی در شبكه‌ای فرسوده است.»

مسئولان وزارت نیرو به این انتقاد اینگونه پاسخ می‌دهند: اقدامات مؤثری برای اصلاح شبكه‌های انتقال و توزیع برق در دست انجام است؛

به گونه‌ای كه در سال گذشته، حدود ۲درصد از میزان هدر‌روی و استهلاك برق در شبكه برق كشور به‌دلیل اصلاحات و اقدامات انجام شده كاهش یافته و بر پایه برنامه‌ریزی‌های صورت گرفته، مقرر شده سالانه یك تا ۲ درصد از میزان استهلاك برق تولیدی در شبكه‌های انتقال و توزیع كاسته شود .

مدیر‌عامل شركت مدیریت شبكه برق ایران نیز در این زمینه به همشهری می‌گوید: واحد‌های نیروگاهی برای دمای ۱۵ درجه سانتی‌گراد و كار كردن در ارتفاع سطح دریا طراحی می‌شوند اما به‌دلیل شرایط اقلیمی كشور و نیز شرایط كوهستانی و ارتفاع چند هزار متری برخی استان‌ها، راندمان مفید واحدهای نیروگاهی در مقایسه با شرایط استاندارد، با یك فاصله معنادار روبه‌رو می‌شود.

به گفته مهندس حجت توان یا قدرت اسمی نیروگاه‌ها، نه تنها در ایران، بلكه در هیچ كشور دیگری قابل حصول نیست، چرا كه به ازای بالا رفتن هر ۱۰۰ متر ارتفاع ظرفیت توربین‌های گازی ۳/۱ مگاوات و به ازای تغییر هر درجه حرارت ظرفیت ۸/۰ مگاوات كاهش می‌یابد.

● هواشناسی متهم می‌شود

«به‌دلیل بروز سرمای شدید، فراگیر و گسترده در كشورمان در طول زمستان سال گذشته و افزایش حجم گاز مصرفی در كشور و عدم‌تامین گاز نیروگاه‌های حرارتی كشور، مسئولان صنعت آب كشور، بدون اعمال مدیریت كارآمد بر منابع آبی كشور، حداكثر میزان تولید برق را از منابع برق آبی كشور و آب مخازن سدهای كشور داشته‌‌اند.»

● مسئولان وزارت نیرو در پاسخ به این انتقاد چه می‌گویند؟

آنها می‌گویند اگرچه تولید برق از منابع آبی ذخیره شده در پشت سدهای كشور، سبب جبران تأثیرات ناشی از قطعی گاز در برخی از نقاط كشور شد، اما در طول زمستان گذشته با توجه به گزارش‌های سازمان هواشناسی كه پیش‌بینی سال آبی نرمالی را كرده بود، همكاران بخش آب كشور پیش‌بینی لازم را جهت در نظر گرفتن حجم مناسبی از مخازن سدهای موجود كشور برای كنترل سیلاب‌های احتمالی انجام داده بودند، اما آنچه در مقام عمل به وقوع پیوست، عدم‌تحقق پیش‌بینی‌های هواشناسی و بروز پدیده خشكسالی و بارش‌های پراكنده و كم حجمی بود كه متأسفانه سبب پر نشدن ظرفیت ذخیره آب پشت سدها و عدم‌امكان تولید برق از میزان آب موجود در مخازن سدهای كشور و در نتیجه از دست رفتن حدود ۱۰ درصد از ظرفیت تولید برق كشور گردید.

چنین پاسخی انگشت اتهام را از سوی وزارت نیرو به سازمان هوا‌شناسی متمایل می‌كند، اما آیا به واقع سازمان هوا‌شناسی پیش‌بینی سال آبی نرمالی برای سال ۸۷ داشته است؟

● خشك‌ترین سال؟

پرویز رضا‌زاده، مدیر‌كل پیش‌بینی سازمان هواشناسی كشور با اشاره به گزارش پیش‌بینی بارش هواشناسی به همشهری می‌گوید: در گزارش ما آمده بود كه طی ۲ ماه اول پاییز، مقدار بارش در غالب استان‌های كشور، كمتر از نرمال بوده است و مجموع بارش فصل پاییز همچنان كاهش قابل توجهی نسبت به نرمال نشان می‌دهد.

از آنجا كه میانگین بارش در سال زراعی (مهر تا شهریور سال بعد) محاسبه می‌شود، به هر حال مشخص بود كه سال خشكی در پیش‌رو داریم.

وی در مورد خشكسالی امسال و مقایسه آن با میانگین ۴۰ساله اذعان می‌كند: اسفند ۸۶ تا اردیبهشت ۸۷ را شاید بتوان خشك‌ترین دوره سه ماهه در مقایسه با مدت مشابه در ۴۰ سال گذشته نامید.

با این حال به گفته او، سال زراعی به پایان نرسیده است و هنوز نمی‌توان به‌صورت قطعی میانگین بارش را با سال‌های پیش مقایسه كرد: «امسال در كل یك سال خشك است اما نمی‌تواند خشك‌ترین سال ۴۰سال گذشته باشد.»

اما حتی اگر امسال خشك‌تر از سال ۷۹ نباشد، نكته مهمی در خشكسالی امسال به چشم می‌خورد كه شاید تا حدی توجیه بی‌برقی سال ۸۷ باشد: «دامنه خشكسالی بر حوضه‌های مهم آبریز كشور نظیر خوزستان به‌عنوان پرآب‌ترین استان كشور بیش از سایر استان‌ها تاثیرگذار بوده و با توجه به اینكه ۸۰ درصد انرژی الكتریكی استحصال شده از نیروگاه‌های برق آبی كشور از رودخانه‌های كارون، دز و كرخه تامین شده و ۲۰ درصد آن از سدهایی كه روی ۱۵ نقطه دیگر احداث شده است، به دست می‌آید، خشكسالی امسال به‌صورت مستقیم بر سدهای بزرگ تولیدكننده برق و كاهش توان تولید انرژی آبی تاثیر گذاشته است.»

این نكته‌ای است كه مسئولان وزارت نیرو می‌گویند و از سوی اقلیم‌شناسان نیز تایید می‌شود.

دكتر پرویز كردوانی استاد دانشگاه تهران با تایید این نكته به همشهری می‌گوید: به‌طور معمول خشكسالی تمام نقاط ایران را تحت‌تاثیر قرار نمی‌دهد، اما امسال غرب ایران، منطقه زاگرس و مناطقی چون كردستان و كرمانشاه نیز به شدت با این پدیده مواجه شده‌اند.

● مدیریت سد، اولویت فراموش‌شده

امسال را خشك‌تر از سال ۷۹ بدانیم یا نه، سرمای سخت زمستان گذشته و كمبود گاز عامل مصرف آب سد‌ها برای تولید برق بوده باشد یا نه، امر مسلم آن است كه امسال سالی است خشك و این خشكسالی بخواهیم یا نخواهیم روی میزان برق تولیدی ما اثر‌گذار است، اما: «تنها مقصر بی‌برقی ما سال بی‌برف و باران نیست.

اگر اوضاع به همین منوال باشد تا ۵۰ سال دیگر در كشور نه آب داریم و نه برق، حتی اگر طبیعت با ما سر ناسازگاری نداشته باشد و میزان بارش كافی باشد.» این را دكتر كردوانی می‌گوید.

وی با بیان اینكه بیشتر سد‌های كشور آكنده از گل و لای است و علاوه بر خشكسالی این مسئله نیز تولید برق را با مشكل مواجه می‌كند، می‌گوید: عمر مفید سد‌های ما كمتر از ۵۰ سال است و بسیاری از سد‌ها در زمانی كوتاه‌تر از این مدت با گل و لای پرمی‌شوند.

به گفته او، آبخیز‌داری در بالا دست سد‌ها، ساخت سد‌های رسوب‌گیر در بالا‌دست سد‌ها، شست‌وشوی هیدرولیك سد و همچنین كامل بودن شبكه آبیاری پایین‌دست سد از مواردی است كه باید رعایت شود و جای خالی تك‌تك آنها در كشور ما احساس می‌شود؛

«هر‌چند بعضی از این اعمال در كشور اجرا می‌شود اما اجرای به موقع و كامل این طرح‌ها مشكل‌گشاست. در بسیاری از اوقات مشاهده می‌شود هنگامی برای طرح‌های آبخیز‌داری اقدام می‌كنیم كه دیگر كار از كار گذشته است، اما در كشور‌های پیشرفته قبل از احداث سد این طرح‌ها اجرا می‌شوند.»

سپیده سمائی