پیرو چاپ مقاله یی با عنوان «مدیریت پایدار آب و نیرو بدون سدسازی» در تاریخ ۲۸ خردادماه ۱۳۸۷ آن روزنامه، وزارت نیرو جوابیه یی تحت عنوان «توسعه پایدار در گرو سدسازی» در پاسخ به مقاله مذکور ارسال کرده که عینا چاپ می شود.

روش شناسی مطالعه و اجرای سدهای بزرگ بسیار پیچیده است، به نحوی که مراحل چهارگانه مطالعات آن توسط گروه های مختلف و متعدد تخصصی به انجام می رسد. به عبارت دیگر لزوم احداث یا عدم احداث سد در هر منطقه براساس نیازها، الزامات، محدودیت ها و مطالعات گسترده ستادی و صحرایی توسط طیف عظیمی از کارشناسان با تخصص های مختلف صورت می پذیرد.

سدسازی برای حفظ حیات و تداوم امنیت ملی و نیز افزایش ظرفیت ذخیره سازی و گسترش منابع آب و استحصال انرژی برقابی مخصوصاً برای مناطقی که با کمبود و بحران آب مواجه هستند، لازم و حیاتی است. سدهای مخزنی که یکی از دستاوردهای مدیریت آب به منظور کنترل منابع هستند، کارکردهای بسیار زیادی دارند و علاوه بر ذخیره سازی و جلوگیری از هدر رفتن آب و تامین آب بخش های مختلف کشاورزی و شرب و نیز کنترل سیلاب ها و خسارت های ویرانگر آن به مزارع و تاسیسات شهری و روستایی و مهم تر از همه به منظور تولید برق به کار می روند. از مهم ترین آثار احداث سدهای مخزنی استفاده از ظرفیت آب مخزن و دریاچه پشت سد جهت احداث نیروگاه های آبی است. نیروگاه های آبی از مهم ترین نیروگاه های سازگار با محیط زیست هستند که به علت سهولت بهره برداری و هزینه های احداث، میزان تولید و کمک به پایداری شبکه می توانند به صورت چندمنظوره مورد استفاده قرار گیرند.(مزایا و برتری های برقابی نسبت به نیروگاه های گازی در جوابیه منتشر شده به تاریخ ۱۳/۳/۸۷ روزنامه اعتماد ارائه شده است.)

با احداث سدها خسارات انسانی و مالی ناشی از وقوع سیلاب ها به حداقل می رسد. سیلاب حدود ۶۰ درصد از خسارات مربوط به بلایای طبیعی را در دنیا تشکیل می دهد. کشور ما در دهه گذشته به طور متوسط هر سال با ۶۰ سیلاب روبه رو بوده است که حدود ۵۷۰ میلیارد تومان خسارت داشته است و هر سال تقریباً ۲۰۰ نفر جان خود را در این رابطه از دست داده اند.

همچنین سیلاب ها که در عمل با سرعت زیاد از مسیل ها و رودخانه ها عبور کرده و بعد از فرسایش خاک و ایجاد خسارت فراوان به دریاها وارد می شوند، در سدها ذخیره شده و به تدریج در طول سال استفاده می شوند. در بسیاری از نقاط کشور، سدها تامین کننده آب مورد نیاز شرب، صنعت و کشاورزی هستند.(آمار و اطلاعات بسیار گسترده یی در رابطه با عملکرد سدها درخصوص کنترل سیلاب و جلوگیری از بروز خسارات جانی و مالی در سطح ایران و جهان وجود دارد.)

درست است که در احداث سدهای مخزنی، بخشی از اراضی در داخل مخزن قرار می گیرند و از بین می روند ولی سطحی معادل چند ده برابر آن، قابلیت کشاورزی می یابند. بر این اساس پرواضح است که عملاً احداث سدهای مخزنی در مجموع منجر به افزایش اراضی کشاورزی و بهره وری تولید می شوند.

تقریباً ۸۵ درصد کشور در منطقه فراخشک، خشک و نیمه خشک قرار دارد و اکثر رودخانه های کشور ما فصلی و سیلابی هستند. در این وضعیت چنانچه احداث سدهای مخزنی مورد توجه بیشتر قرار گیرد، وقوع سیل دیگر یک بلیه نخواهد بود، بلکه اگر بتوانیم سیلاب ها را اداره کنیم همین سیلا ب ها به یک نعمت تبدیل خواهد شد.

توجه دنیا به مهار و ذخیره سازی آب های روان و استفاده حداکثری از این منابع همچنان رو به رشد و شتابان است، لذا لازم است ما نیز در این زمینه استراتژی ها و برنامه هایمان را در جهت تسریع این مهم ساماندهی کنیم و برای مدیریت و استحصال تا آخرین قطره آبی که هنوز مهار نکرده ایم، تلاش کنیم.

احداث سد در دهه اول قرن ۲۱ در سطح جهان و در طول مدت زمانی کمتر از ۶۰ سال به حدود ۵۲ هزار سد بزرگ رسیده است. بزرگ ترین سدساز جهان، کشور چین با بیش از ۱۹ هزار سد بزرگ است پس از آن امریکا با ۵۵۰۰ سد بزرگ و سپس شوروی سابق و هند قرار دارند. این قبیل کشورها مسیر توسعه زیرساخت ها را طی کرده و امروز ملزومات تامین آب، احداث مراکز جمعیتی، توسعه صنایع و تولید انرژی را در حد لازم در اختیار دارند. بدیهی است این کشورها پس از بهره برداری کامل از سدهای خود در مسیر توسعه، به فکر برچیدن سدهایی باشند که به پایان عمر مفید خود رسیده اند.

برای نشان دادن نوع برخورد کشورهای بزرگ و پیشرفته با موضوع سدسازی، می توان به پروژه یی که در سال ۲۰۰۶ در چین افتتاح شد، اشاره کرد که هیچ تحلیل و تفسیر کارشناسی را نیاز ندارد و اطلاعات این پروژه و بزرگی تاثیرات اقتصادی، اجتماعی، صنعتی و امنیتی احداث و بهره برداری آن خود گویای همه جوانب آن خواهد بود.

پروژه مذکور سد تری گرجس در چین است که یکی از پروژه های عظیم و تاریخ ساز این کشور به حساب می آید. این سد علاوه بر مهار آب رودخانه یانگ تسه که بارها با طغیان خود، خسارت های عظیم و قابل توجهی را به این کشور وارد کرده بود، تولید برق و تجارت آبی را نیز از جمله اهداف مهم خود قرار داده است.

حجم مخزن این سد حدود ۲۷ میلیارد مترمکعب است.(مجموع ظرفیت مخازن مجموعه سدهای ساخته شده در ایران فقط کمی بیش از ظرفیت ذکرشده است.) تعداد ۲۶ نیروگاه آبی سد تری گرجس، روزانه ۲۱ هزار مگاوات برق تولید می کنند. در حالی که کل برق تولیدی ایران شامل آبی، گازی، بخاری، سیکل ترکیبی، بادی و خورشیدی روزانه حدود ۳۰ هزار مگاوات است.

مطابق آمار و اطلاعات ارائه شده برای احداث این سد، تعداد ۱۳ شهر، ۱۴۰ شهرک، ۳۵۲ روستا، ۶۵۷ کارخانه و ۳۰ هزار هکتار اراضی کشاورزی در دریاچه پشت سد واقع شده است و معضلات فراوان دیگری نیز در این خصوص وجود داشته است. اما منافع کلان ملی، اقتصادی و صنعتی چین باعث احداث و بهره برداری از این سد شد. بنابراین در ارتباط با سدسازی ما هنوز حرف های زیادی برای گفتن خواهیم داشت.

در حالی که در مقاله های ضدسدسازی کشور کراراً و به ناحق از عدم رعایت ضوابط و مقررات در صنعت آب ایران سخن رانده می شود و بی توجهی به ذی نفعان و ذی ضررها و احداث سدهای ناکارآمد و خطرناک مطرح می شود، بد نیست برخی از آمار جهانی در این خصوص مورد توجه قرار گیرد.

- بانک جهانی، آمار سدزدگان تنها مربوط به چین را براساس آمار دولتی این کشور بیش از ۱۰ میلیون نفر اعلام کرده است.

- سد تیتون با ارتفاع ۹۰ متر روی رودخانه آیداهو امریکا در سال ۱۹۷۵ میلادی به پایان رسید ولی در آغاز ژوئن ۱۹۷۶ به سبب نشت آب شکست و سه شهر کوچک پایین دست خود با ۱۲ هزار نفر سکنه را ویران کرد.

- سد سان منشیا روی رود زرد سه سال پس از آبگیری ۵۰ میلیارد تن رسوب در پشت خود ذخیره کرد.

- سد کوله خانی در نپال حدود ۱۲ سال پس از ساخت تقریباً پر از رسوب شد و بهره برداری از این سد ۱۱۴ متری به پایان رسید.

چنان که ملاحظه می شود، ایران در شرایط کنونی که دارای رتبه سومین کشور بزرگ سدساز است، درخصوص رعایت ضوابط و مقررات و ساخت سدهای سالم رتبه یی بالاتر دارد. ذکر این نکته نیز ضروری است که گاهی به دلیل مقاومت معارضین درخصوص واگذاری زمین های خود، مراحل اجرایی برخی سدها هیچ گاه آغاز نشد(امری که تقریباً در هیچ یک از کشورهای بزرگ سدساز رایج نبوده است.) این در حالی است که در طراحی ها معمولاً ضرایب اطمینان را حتی فراتر از دستورالعمل های موجود لحاظ می کنیم.

در مجموع مهم ترین راهکارهای پیشنهادی جماعت مخالف سدسازی در کشور برای مدیریت پایدار آب و نیرو بدون سدسازی را می توان در موارد زیر خلاصه کرد؛

اجرای شبکه های آبیاری، آبخیزداری، اهمیت دادن به تحقیقات، برنامه ریزی کاهش هدررفت آب، برنامه ریزی کاهش مصرف آب کشاورزی و شرب، کاربرد ابزارهای مالی، مشارکت انجمن های غیردولتی و ذی نفعان، مدیریت عرضه و تقاضا، بازیافت و بازچرخانی آب، افزایش کاربرد هر متر مکعب آب، توسعه و احیای روش های بهره برداری از منابع آب زیرزمینی، حفظ و گسترش آب بندان ها، استفاده از آب شیرین کن ها، حفظ شرایط پایین دست و استفاده از انرژی های هسته یی، باد، آفتاب و سوخت های فسیلی.

چنانچه در این خصوص کمترین تحقیقی در سطح کشور صورت پذیرد، ملاحظه می شود تمامی این موارد هم اکنون در سطح کشور و به صورت گسترده یی در دست انجام است. هزینه هایی که در سال های اخیر درخصوص تحقیق صرف می شود، در هیچ دوره یی از مدیریت آب کشور سابقه ندارد.(رشد فزاینده مقالات و ارائه ایده های نو در سطح مجامع بین المللی را آمار و اطلاعات موجود به خوبی نشان می دهند.)

همچنین فرهنگ سازی درخصوص مصرف بهینه و صرفه جویی، مساعدت و همکاری درخصوص نصب کنتورهای مجزا در مجتمع های مسکونی، استفاده از انرژی های هسته یی، باد، آفتاب و سوخت های فسیلی برای تولید برق، حذف یارانه های آب و برق، نرخ گذاری بر پایه نرخ پایداری آب، تعیین جریمه برای مشترکان پرمصرف، انجام مطالعات سیستمی و جامع نگری طرح ها، طرح های انتقال بین حوضه یی و استفاده از آب شیرین کن ها برای مصارف شهری و گلخانه یی، همگی مواردی هستند که هم اکنون جزء برنامه های کلان وزارت نیرو هستند. تشریح یکی، دو نمونه در این خصوص شاید کافی به نظر برسد؛

اول اینکه هم اکنون طرح احداث گلخانه با هدف تولید محصولات باغی از آبادان و خرمشهر در جنوب غربی تا چابهار در جنوب شرقی کشور توسط شیرین کردن آب دریا در دست مطالعه است. دوم اینکه موضوع کاهش آب ورودی به دریاچه ارومیه از مدت ها قبل مورد توجه ویژه مدیریت آب کشور قرار داشته و در راستای حفظ شرایط زیست محیطی دریاچه ارومیه اقداماتی به شرح زیر را در دست انجام دارد؛

- مطالعات مدیریت زیست محیطی دریاچه ارومیه با استفاده از تسهیلات اعتباری بانک جهانی و با محوریت وزارت جهاد کشاورزی و همکاری وزارت نیرو توسط مهندسان مشاور ایرانی و موسسات و شرکت های بین المللی

- مطالعات پیامدهای زیست محیطی طرح های توسعه منابع آب دریاچه ارومیه (اثرات کمی و کیفی) که بر اساس آن ظرفیت نهایی منابع آب قابل توسعه این حوضه مشخص شده و طرح های آتی توسعه منابع آب این حوضه با رعایت حفظ اکوسیستم دریاچه ارومیه به مرحله اجرا در خواهند آمد.

- مطالعات مدیریت یکپارچه منابع آب حوضه دریاچه ارومیه در قالب تفاهمنامه منعقدشده بین ایران و هلند که طی آن انجام مطالعات مدیریت یکپارچه منابع آب حوضه دریاچه ارومیه توسط وزارت نیرو و کشور هلند با مشارکت شرکت های مشاور تخصصی ذی ربط و همچنین مشاوران داخلی از سال ۱۳۸۱ آغاز شده است.

با نهایی شدن این مطالعات چگونگی برنامه ریزی و اجرایی شدن مدیریت یکپارچه منابع آب حوضه آبریز دریاچه ارومیه به منظور بهره برداری پایدار از منابع با حفظ اکوسیستم دریاچه ارومیه تعیین خواهد شد. چنان که ملاحظه می شود بسیار قبل تر از اینکه برخی نگرانی های خود را در این زمینه ها ابراز کنند، کلیه طرح های اجرایی و مطالعاتی صنعت آب کشور با نیازهای آبی و اکوسیستمی دریاچه ارومیه و نیز معیارهای توسعه پایدار در سطح حوضه ها هماهنگ شده است.

لازم به ذکر است هم اکنون مطالعات انتقال بین حوضه یی برای تامین نیاز آبی دریاچه ارومیه نیز در دست انجام است.

● جمع بندی

- معترضان به سدسازی و صنعت آب کشور عموماً از تخصص های لازم و کافی در رابطه با سدسازی برخوردار نیستند و بدون مطالعه و غیرمسوولانه با موضوع سدسازی برخورد می کنند.

- تمامی راهکارهای پیشنهادی مطرح شده توسط افراد مخالف با سدسازی برای مدیریت آب در سطح وسیعی در کشور جاری و ساری است، بنابراین اجرای این راهکارها هیچ گاه لزوم احداث سدهای بیشتر را انکار نخواهند کرد.

- ایران بیش از سایر کشورهای بزرگ سدساز مقررات، ضوابط و آیین نامه ها را رعایت کرده و در این راه سدهای سالم متعددی را ساخته است.

- اهمیت دادن به مردم بومی و معارضان در ایران به حدی است که گاهی سدهایی که مطالعات آنها به پایان رسیده است، اجرا نشده یا این موضوع حتی باعث جابه جایی محور شده است.

- نقش سد در کنترل سیلاب، تامین آب و برق مورد نیاز، کنترل رسوب و فرسایش، رفع محرومیت، ایجاد اشتغال مولد و در مجموع توسعه شهرها و حوضه ها انکارناپذیر است.

- با احداث سد دیم زارها به زمین های آبی تبدیل شده و از رسوب تولیدی این زمین ها کاسته می شود.(در یکی از این مجموعه مقالات ذکر شده بود که میزان تولید رسوب در دیم زارها به ۱۰۰ تن در هکتار رسیده است.)

- کشورهای توسعه یافته مانند ایالات متحده که برنامه برچیدن تعداد اندکی از سدهای خود را در دستور کار قرار داده است، تفاوت های آشکاری با کشورهای در حال توسعه مانند ایران درخصوص سدسازی دارد.

مصطفی فدایی فرد