با برپایی یك نشست پژوهشی، آثار نقاشی و معماری مهندس میرحسین موسوی عصر روز گذشته در تهران نقد و بررسی شدند.

در این نشست سیدمحمد بهشتی با ابراز خوشحالی از فراهم شدن چنین موقعیتی برای نمایاندن چهره‌ی میرحسین موسوی در قالب یك هنرمند و با اشاره به آشنایی و ارتباطش با او گفت: موسوی از همان سال‌ها، از مسیری تبعیت می‌كرد و تا به امروز نیز در همان مسیر گام برمی‌دارد. اگرچه كارهایش بیشتر در زمینه معماری است، اما تغییر و تحولات در كارهای او منزل به منزل است؛ این تغییرات نیز همان هویت‌جویی در عرصه‌ی معماری، با تاكید بر هنر معاصر است.

● آثارش عطر فرهنگ ایرانی دارند

رییس پژوهشكده‌ی میراث فرهنگی اضافه كرد: موسوی از همان ابتدا، با تلاشی فوق‌العاده‌، برای راه‌یابی به ذخیره تاریخی در عرصه‌ی معماری نه‌تنها در ایران، بلكه در جهان اسلام تاكید می‌كرد. او همواره تلاش می‌كند تا با بهره‌گیری از تجربیات معماری گذشه و درعین حال با تاكید بر فضای معاصر آثار شایسته‌ای ارایه دهد كه این خصوصیت ویژگی آثار اوست.

این مدرس معماری در ادامه عنوان كرد: به‌رغم این‌كه كارهای او در عرصه معماری متعدد نیست، اما در همین آثار نیز منزلی از مسیر طی شده مشاهده می‌شود.

بهشتی گفت: موسوی از میان گرایشات مختلف در زمره معمارانی است كه تلاش می‌كند تا ارتباط جوهری با معماری گذشته برقرار كنند و در واقع تنها به وقایع و معماری صوری اكتفا نمی‌كنند.

رییس اسبق سازمان میراث فرهنگی افزود: موسوی به معماری معاصر و مدرن بی‌تفاوت نیست، اما در عین حال آثارش عطر فرهنگ ایرانی دارد و مبتنی بر فرهنگ خودمان است.

● هنر مهندس موسوی متاثر از هنر شرق دور است

در ادامه‌ی این نشست سیدمهدی حسینی - عضو هیات علمی دانشگاه هنر - با بیان این‌كه مهندس موسوی از بنیان‌گذاران نقاشی نوین ایرانی بود، اظهار كرد: البته در دوران بسیار حساس پس از انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی، او كمی از وادی هنر و نقاشی دور شد، اما بلافاصله پس از جنگ و اتمام دوران نخست‌وزیری، نمایشگاهی انفرادی از آثار نقاشی او در موزه هنرهای معاصر تهران برگزار و پس از آن نیز نمایشگاهی از آثار معماری و نقاشی در فرهنگسرای نیاوران تدارك دیده شد.

او درباره‌ی ویژگی خاص نقاشی‌های مهندس موسوی اظهار كرد: نقاشی‌های او همانند معماری‌اش با وجود بیان نو ریشه در فرهنگ سنتی شرق دارد و در آن‌ها سعی شده تا به نحو صحیحی از رویكرد جهان نو و معاصر استفاده شود.

حسینی با اشاره به تفاوت میان فرهنگ شرق و غرب گفت: هنر شرقی بسیار ذهنی است و در مقابل فرهنگ غرب بیشتر به دنیای عینیات متكی است. در واقع فرهنگ تصویری شرق همانند موسیقی، معماری و شعر آن بسیار درون‌گرا است.

او افزود: فرهنگ تصویری شرقی بسیار تامل‌برانگیز است و انسان با قرار گرفتن در مقابل آن‌ها سعی می‌كند از مسایل جاری و روزمره دنیای متعارف دور شود.

این مدرس دانشگاه هنر درباره‌ی دیگر ویژگی‌های هنر شرق بیان كرد: در هنر نگارگری ایرانی و در هنر شرق دور هنرمندان از طبیعت استفاده می‌كنند، اما آن‌چه در طبیعت به عینه است آشكار نمی‌كنند. در واقع آنان سعی می‌كنند با استفاده از عالم ذهن استحاله‌یی از طبیعت داشته باشند و نوعی از طبیعت استحاله‌شده در آثار آنان دیده می‌شود.

او با بیان این كه به میزان زیادی هنر مهندس موسوی متاثر از هنر شرق دور است، گفت: زمانی كه در كتابی چون "دائو راهی برای تفكر" اندیشه‌های دائو را می‌خوانیم می‌بینیم كه این اندیشه‌ها در آثار مهندس موسوی استمرار دارد و با نگاه به اشعار شرق دور مانند هایكوهای ژاپنی كه در خلاصه‌ترین بیان عمیق‌ترین اندیشه‌ها را به مخاطب عرضه می‌كند. این نوع بیان در آثار موسوی نیز دیده می‌شود.

وی افزود: آثار او بسیار موجز و خلاصه است اما این خلاصه شدن ساده نیست، بلكه از خمیر خلاق انسان هنرمندی عبور كرده و به ترتیب واژه‌ها و یا در قالب تصویر درآمده است.

حسینی اضافه كرد: در بسیاری موارد در آثار او نوعی خلوت و خلا نه به معنای منفی و یا خلا بدون بیان و ارتباط بلكه خلایی كه انسان از ورای آن عبور می‌كند و به خودشناسی و تامل نزدیك می‌شود، وجود دارد. در واقع آثار او همراه با نوعی پاكی و زلالی است و از طریق این خلوت و زلالی با مخاطب ارتباط برقرار می‌كند و خود را در این فروتنی سهیم می‌كند و به وضعیت بالاتر از وضعیت متعارف هدایت می‌كند.

● به‌خاطر نگاه عارفانه‌اش مورد توجه حضرت امام (ره) بود

در این نشست همچنین حبیب‌الله صادقی - سرپرست موزه‌ی هنرهای معاصر تهران - با اشاره به شخصیت فرهنگی و معنوی و نقش موثر موسوی در عرصه‌ی اجتماعی و فرهنگی در دوران انقلاب عنوان كرد: علاوه بر هنر، خلاقیت و هوش او در عرصه سیاسی نیز بی‌نظیر است؛ او از كسانی بود كه به دلیل نگاه عارفانه‌اش همیشه مورد مهر و محبت امام (ره) بود.

او ابراز كرد: در آثار او پیوسته حالتی رمزی، شهودی و آگاهی دیده می‌شود و بر خلاف نگاه برخی كه آثار او را به شرق دور نیست می‌دهند. به‌گمان من این نگاهی می‌نی‌مالیستی تجلی‌یافته و نظم‌یافته از حس شعر و نقش ایرانی است.

صادقی با بیان این كه ساختار نقاشی‌های موسوی بسیار ایرانی، شرقی و ملی است، گفت: نقاشی‌های او حس ساده و پالایش‌شده از نقش‌ها و تزیینات مكتب تبریز است. او در زمره‌ی نقاشانی است بسیار هوشمندانه شعار تاریخی اثر و موثر را نشان می‌دهد.

سرپرست موزه‌ی هنرهای معاصر تهران بیان كرد: نقاشی ایرانی به‌دنبال این است كه از عینیت فراتر رود و به معرفتی چند ساحتی برسد بنابراین این شیفتگی تصویر و نگاه تصویر از هر سو نوعی بیان جدید و راویت مدركانه را در ذهن ایجاد می‌كند كه جد ویژگی‌های نقاشی معاصر ایران است كه این نگه چند ساحتی در آثار مهندس موسوی نیز دیده می‌شود.

● حكمت جاری در فرهنگ ما در معماری موسوی جاری است

حسن بلخاری - پژوهش‌گر و عضو پیوسته فرهنگستان هنر - نیز در این نشست بیان كرد: آثار موسوی ماهیتی شرقی دارد و آثار او چه در نقاشی و چه در معماری را نمی‌توان با فرم‌های غربی ارزیابی كرد، بنابراین برای ادراك آثار باید با تعبیر شرقی پناه برد.

او با بیان این كه در فرهنگ ایرانی و اسلامی مكتبی برای نقد و تبیین آثار نداریم، گفت: اما در همسایگان شرقی ما این مكتب بسیار پیشرفته است كه در آن با دو اصل سادریشا و راسا كه برگرفته از زبان سانسكریت هستند می‌توان آثار را تعیین كرد.

وی اضافه كرد: سادریشا فلسفه هنر و راسا زیباشناسی است و اگر هنر را با دو اصل عینی یعنی خالق اثر و ناظر اثر تعریف كنیم فلسفه هنر متكلف تبیین روند خلق اثر هنری و زیباشناسی متكلف تبیین ادراك هنری است.

عضو پیوسته فرهنگستان هنر عنوان كرد سادریشا در لغت به معنای مشابهت است، تعریفی كه هنر شرقی از مشابهت دارد با تعریف غربی آن متفاوت است. در نظام شرقی مشابهت همانندی ذهن و عین است اما در نظام غربی تصویر صورتی از عین و نه خود عین است.

او در ادامه توضیح داد: از دیدگاه شرقیان سادریشا به معنای عینیت و اتحاد ذهن گونه است، بنابراین آن كس كه می‌خواهد به جان شی نفوذ كند حتما باید تزكیه شود. سادریشا تبیین این روند خلق كه دارای سه اصل عبادت، ذهن و مراقبه است.

این مدرس دانشگاه در توضیح مفهوم راسا گفت: راسا به معنای ادراك زیبایی شناختی اثر است و مفهوم مفرد ان به ناظری دارای هویت شرقی مربوط می‌شد. كسانی زیبایی اثر هنری را ادراك می‌كنند كه خودشان از سه تبار اصحاب این زیبایی باشد یعنی در فرهنگ شرقی ناظر بنا بر اتحاد نسفی میان ناظر و خالق جزئی از اثر می‌شود.

بلخاری بیان كرد: آثار معماری مهندس موسوی تمامی این حس‌ها را القا می‌كنند، اما در نقاشی‌های او سایه‌ی سفیر و خلایی كه در فلسفه اسلامی وجود دارد، دیده می‌شوند.

او با بیان این كه در فرهنگ ما معماری از حكمت جدا نیست، گفت: هر كس در قلمرو معماری سنتی قدم می‌زند به‌طور قطع با عرفان آشنایی دارد و حكمتی كه در فرهنگ ما جاری است در آثار معماری او بازتاب یافته است.

● معماری موسوی خودنمایانه نیست

در ادامه این نشست كامران عدل - هنرمند عكاسی كه نمایشگاه عكس‌های میرحسین موسوی را تدارك دیده است - با گلایه از برچیده شدن ۴۰ درصد آثار نمایشگاه ازجمله سر در شاهد و باغ ایرانی به‌عنوان شاهكار معماری ایران گفت: معماری میرحسین موسوی خاص است و تاكید به معماری شرق و معماری سنت‌گرا در آثار او معنایی ندارد و در واقع معماری او خاص خود اوست.

این هنرمند عكاس با اشاره به معماری مسجد سلمان فارسی از سوی موسوی گفت: این مسجد ظاهری اسلامی، صفوی و قاجار دارد و زمانی كه وارد آن می‌شویم با ساختار تیرآهن‌های قرمز و سنگ‌های سیاه روبه‌رو می‌شویم مسجد ساختاری سنتی دارد و در نتیجه تغییر و تحول در ساختار مسجد آسان نیست و بسیار زود رو به ابتذال می‌رود.

او بیان كرد: معماری مهندس موسوی نوعی معماری‌ فتوژنیك است و به همین علت در برخی عكس‌ها یك موضوع تكرار می‌شوند تا كسانی كه عكس‌ها را می‌بینند معنای معماری فتوژنیك را درك كنند.

این هنرمند عكاس با اشاره به فلسفه كاربرد نور در معماری مهندس موسوی گفت: در عكس‌ها بازی نور و سایه‌ها و بازتاب‌ها بسیار زیاد است و علت آن نیز نشان دادن تغییرات و سیر مسیر پرشیب در معماری اوست.

او با بیان این كه معماری او خودنمایانه نیست، گفت: در ساختمان‌ها و برج‌های امروزی صرفا ظاهرسازی مصنوعی دیده می‌شود، اما میرحسین موسوی برای ورودی ساختمان نیاوران و مسجد سلمان سقف را از شیشه می‌سازد و در تمام روز در این مكان‌ها نور خورشید به محل وارد می‌شود.

این عكاس در ادامه افزود: این جاست كه معماری او خاص خودش و همراه با تفكر است. معماری او می‌تواند راه‌هایی را پیش روی معماری آینده ایران قرار دهد.

عدل همچنین از پوسترهای نمایشگاه آثار او انتقاد كرد و گفت: پوسترهای نمایشگاه معماری آثار میرحسین را به خوبی نشان نمی‌دهند.

● معماری در تمنای هویت‌جویی

سیدمحمد بهشتی در ادامه این سخنان همچنین با بیان این كه معماری او تمنای هویت‌جویی است، گفت او اصرار داشت كه فرزند زمانه خود باشد.

او عنوان كرد: در كارهای معماری او تلاش می‌شود نسبت جوهری میان پدیده های معماری برقرار شود و به نسبت ظاهری اكتفا نمی‌شود. او همواره تلاش می‌كند، تا اهل سرزمین خود باشد كه اقتضای آن برقراری ارتباط با فرهنگ، شعر و دین است.

بهشتی افزود: او تلاش می‌كند كه در كارهایش شاعر باشد و به‌عنوان ایرانی همچنان شعر معماری ایران را می‌سراید و اگر هزار سال دیگر آثار او حفاری شود به عنوان آثاری ایرانی یاد می‌شود.

این نشست همزمان با نمایشگاه آثار و تصاویر معماری میرحسین موسوی برگزار شد.