گفت وگویمان با آقای دكتر رسول زرگر در یكی از گرم ترین روزهای تابستان صورت گرفت. تابستانی كه قطع مكرر برق گرم ترش كرده بود و تأمین آب هم در شرایط خوبی نبود. با این حال قطع آب اتفاق نیفتاد. زرگر اگرچه خشكسالی امسال را در طول تاریخ ۵۰ سال گذشته كشور بی سابقه می داند اما از برنامه ریزی برای مقابله با این پدیده سخن می گوید و تأكید می كند: «خشكسالی عارضه ای طبیعی است. مشكل اساسی عدم سازگاری ما با این شرایط است، عدم سازگاری در برنامه ریزی های توسعه، بهره برداری و.‎..»

● آقای دكتر، بگذارید از آخرین وضعیت خشكسالی در كشور، گفت وگو را شروع كنیم. آخرین گزارش ها چیست؟

▪ آخرین گزارش ها در ارتباط با مسئله خشكسالی حاكی است كه حدود ۲۲۰ میلیارد مترمكعب یا به عبارتی ۱۳۳ میلی متر بارندگی در مردادماه در كل گستره كشور اتفاق افتاده است كه این میزان بارش نسبت به درازمدت حدود ۴۶ درصد كاهش و نسبت به سال قبل (كه سال ترسالی محسوب می شد) ۵۲ درصد كاهش را نشان می دهد. به مضمون دیگر ما امسال نسبت به سال گذشته ۲۰۰ میلیارد مترمكعب كاهش بارش در كشور داشتیم كه نسبت به سال ۸۰-۷۹ كه خشك ترین سال در طول ۴۰ سال قبل بوده باز حدود ۱۰ درصد كاهش بارندگی (۳۰ میلیارد مترمكعب) داریم. در واقع خشكسالی امسال در طول تاریخ ۵۰ سال گذشته كشور بی سابقه است.

● در حال حاضر ذخایر سدهای كشور چگونه است؟

▪ در حال حاضر ۱۱ میلیارد مترمكعب آب پشت سدهای كشور ذخیره است كه این میزان سال گذشته در همین زمان ۲۴ میلیارد مترمكعب بوده است. به عبارتی ۴۶ درصد كاهش را در ذخایر آب پشت سدهای كشور شاهد هستیم. تحلیل ها نشان می دهد تا آخر بهمن ماه سال گذشته وضعیت بارش ها در كشور اگرچه زیر نرمال بوده (اما حدود ۲۰ درصد كاهش نسبت به مدت مشابه سال قبل داشته است.) ولی در ماه های اسفند، فروردین، اردیبهشت و خرداد میزان جریان های سطحی تنها ۳۰ درصد، سال قبل بوده و شرایط، شرایط بسیار خشك و استثنایی بوده است. میزان آورد رودخانه ها در این زمان ۷۰ درصد كاهش را نسبت به دوره مشابه نشان می دهد. آمارها حاكی است در ۹ ماهه گذشته تنها ۳۰ میلیارد مترمكعب آب وارد سدهای كشور شده است ولی ۳۵ میلیارد مترمكعب آب از سدها خارج شده است به عبارتی ما از ذخایر سدها هم استفاده كرده ایم.

● خشكسالی تا حدودی قابل پیش بینی است ضمن این كه ما كشور خشكی هستیم و باید همیشه آمادگی مقابله با این پدیده را داشته باشیم. با این وجود چرا وقوع این پدیده در كشور پیش بینی نشده بود و حالا همه آن را فریاد می زنند؟

▪ ما همیشه ۵ تا ۷ سال یك بار، یك دوره خشكسالی در كشور داشته ایم. براساس آمارهای ۴۰ سال گذشته، پیش بینی ما نشان می داد كه ما از سال ۱۳۸۳ وارد چرخه ترسالی شده ایم و سال ۸۶-۸۲ براساس دوره های آماری نباید خشكسالی اتفاق می افتاد، اما شرایطی در اقلیم جهان حادث شده كه دوره های خشكسالی است.سری های آماری ۴۰ سال گذشته دقت كافی برای اعمال در آینده را نخواهند داشت و با توجه به متغیرهای دیگری كه وارد شده، باید شرایط را با دانش های اقلیم شناسی، هواشناسی و نظایر آن پیش بینی كنیم.

● شما به عنوان متولی بخش آب كشور از چه وقت متوجه وقوع خشكسالی شدید؟

▪ واقعیت این است كه ما بعد از ۲ ماه كه از سال آبی می گذرد (اواخر آبان ماه) حدوداً می توانستیم وضعیت سال آبی را پیش بینی كنیم. سال آبی ۸۷-۸۶ هم پیش بینی می شد كه سال آبی زیر نرمال از لحاظ بارش خواهد بود ولی با ۲۰ درصد كاهش كه این پیش بینی تا اواخر بهمن ماه درست بود. از اسفند ماه بود كه شرایط بسیار ویژه شد و ما تا ۵۰ درصد كاهش بارندگی را شاهد بودیم.

● زمانی كه مشخص شد پدیده خشكسالی در كشور اتفاق افتاده چه اقداماتی انجام شد؟

▪ از اواسط اسفند ماه زمانی كه مشخص شد ما با شرایط ویژه و خاصی امسال روبه رو هستیم، مدیریت ویژه بر منابع آب را در ۳۰ استان كشور حاكم كردیم. ذخایر آبی سدهای كشور را برآورد كردیم كه تا آخر شهریور میزان آوردشان به چقدر می رسد و میزان مصرف چقدر است و از آنجا كه پیش بینی می شد میزان منابع پاسخگو نیست اولویت در مصرف مدنظر قرار گرفت، به این ترتیب اولویت بندی هایی انجام شد به این ترتیب كه ابتدا تأمین آب شرب و محیط زیست، تأمین آب صنعت، تأمین آب باغداری ها، تأمین آب كشاورزی كشت و زرع های یك ساله و پس از آن نیز موارد مدنظر قرار گرفت و برای هر قسمت برنامه ریزی شد.

● این اولویت بیشتر تأمین آب بخش های مختلف تا چه زمانی پیش بینی شده است؟

▪ با در نظر گرفتن تعدیل هایی، تا شهریور ۱۳۸۸ این اولویت ها در بخش آب اعمال خواهد شد.

● با توجه به این رتبه بندی تأمین آب بخش كشاورزی با مشكل جدی روبه رو خواهد شد. برای بخش كشاورزی چه تمهیداتی در نظر گرفته اید؟

▪ قرار شده برنامه ریزی برای میزان مصرف آب بخش كشاورزی را ستادهای خشكسالی استان ها انجام بدهند. در همه استان ها ستاد كاهش اثرات خشكسالی به ریاست استاندار تشكیل شده است و با توجه به نوع محصول، میزان بارندگی و آب موجود در منطقه در مورد سهمیه آب كشاورزی تصمیم گیری شده و می شود.

● فكر نمی كنید سپردن تأمین آب بخش كشاورزی به ستادهای خشكسالی در این شرایط منصفانه نیست؟

▪ خیر، چرا كه در این ستادها نمایندگان ۳۰ دستگاه مختلف و استاندار هر استان حضور دارند و با شناخت هایی كه از وضعیت هر استان دارند تصمیم های درست تری گرفته می شود.

● می توان گفت با برنامه ریزی صورت گرفته ما در بخش آب مشكل كمبود نخواهیم داشت؟

▪ ببینید قبل از بروز خشكسالی هم تعدادی از شهرهای كوچك كشور با مشكل كمبود آب روبه رو بوده اند. (شهرهای با تنش آبی كه استان های سیستان و بلوچستان، بخش هایی از كرمان و یزد از آن جمله اند) مسئله این شهرها به خشكسالی مربوط نمی شود بلكه اینها اصولاً از نظر منابع آب دچار كمبود هستند و باید با آبرسانی مشكل آنها را حل كرد. اما به جز این شهرها تأمین آب برای شهرهای بدون تنش آبی با برنامه ریزی صورت گرفته است و ساكنان آنها تاكنون آب تمام وقت و مطمئنی را داشته اند و امید داریم با تدابیر اندیشیده شده و ۱۰ درصد صرفه جویی مردم، نیاز به اعمال محدودیت در بخش آب نداشته باشیم.

● در حال حاضر مساعدت مردم و به ویژه بخش دولتی به عنوان یكی از بزرگترین مصرف كنندگان آب در زمینه صرفه جویی و مصرف درست آب چگونه بوده است؟

▪ ما براساس سیاستی كه از فروردین ماه اعمال شده با مصرف كنندگان پرمصرف (بیش از ۲ برابر الگوی مصرف) برخورد كرده ایم، تذكر داده ایم و جریمه هم كرده ایم. ضمن این كه برای بخش دولتی از اول خردادماه قیمت آب به قیمت تمام شده محاسبه و اعمال شده است. در حال حاضر قیمت یك متر مكعب آب شهری ۱۳۰ تا ۱۴۰ تومان هزینه بهره برداری و حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ تومان هزینه سرمایه گذاری اش است به عبارتی برای هر متر مكعب آب كه از منابع سدها تأمین می شود ۴۰۰تومان هزینه می شود در حالی كه مصرف كنندگان ۸۰ تومان می پردازند.

با واقعی شدن قیمت قطعاًدرست مصرف كردن بیشتر مدنظر قرار خواهد گرفت. همچنین در حال حاضر ستادهای كنترل و نظارت بر صرفه جویی آب تشكیل شده و اقداماتی هم صورت گرفته است.

● آماری دارید كه كمبود آب در بخش كشاورزی، تا چه میزان به محصولات زراعی زیان وارد كرده است؟

▪ در بخش كشاورزی حدود ۴‎/۵ میلیون هكتار اراضی آبی از آب زیرزمینی تغذیه می شوند و چون وضعیت بارش به منابع آب زیرزمینی تأثیرپذیری طولانی مدت دارد ۱۰ تا ۱۵ درصد كشت های این بخش دارای تنش آبی شده اند. از ۴ میلیون هكتار اراضی آبی كه از سدها تغذیه می كنند ۳۵ تا ۴۰ درصد دارای تنش آبی شده اند و محدودیت هایی دارند و در بخش دیم برآوردها این است كه تا ۸۰ درصد كشت دیم از خشكسالی متأثر شده است.

● به نظر شما واقعاً خشكسالی برای كشور ما با توجه به موقعیت جغرافیایی و آب و هوایی باید سبب یك بحران شود؟

▪ كمبود آب و بروز خشكسالی در كشور ما مشكل نیست بلكه عارضه ای طبیعی است پس نباید آن را چالش تلقی كرد. مشكل اساسی عدم سازگاری ما با این شرایط، عدم سازگاری در برنامه ریزی های توسعه، بهره برداری و ... است و تا زمانی كه این سازگاری حاصل نشود ما با خشكسالی، ترسالی، سیلاب و ... مشكل خواهیم داشت. در این راستا لازم است در بخش كشاورزی با درك و پذیرش این شرایط از بذور مقاوم در برابر خشكسالی، الگوی كشت كم آب بر، شیوه های آبیاری با راندمان های بالا و بهره وری بالا استفاده كنیم.

همچنین سازه های آبی بسازیم كه میزان تبخیر آنها درحد نرمال و قابل قبول باشد، تخلیه آب های زیرزمینی و كنترل سیلاب را به صورت برنامه ریزی شده انجام دهیم. در بخش شرب حركت كردن به سمت رعایت الگوی مصرف معتدل و بهینه ، جلوگیری از پرت ها باید مدنظر قرار گیرد به عبارتی مدیریت تقاضا را باید در برنامه داشته باشیم تا با شرایط خشكسالی و كم آبی وفق یابیم و خشكسالی تبدیل به بحران نشود.

● و به نظر شما سدسازی در كشور ما با این مشخصات و دمای بالای هوا و.‎.. درست است

▪ به نظر من سدسازی در همه نقاط مختلف كشور درست نیست بلكه كشور ما با توجه به نوع اقلیم و توپوگرافی در برخی نقاط با ایجاد سدها، در برخی نقاط با آبخوان داری و آبخیزداری باید از آب حداكثر استفاده را برد. بی شك سدها نقش بسیار مهم و ضروری در تأمین آب در بحث خشكسالی ایفا كردند و اگر این سدها نبودند قطعاً با مشكل روبه رو می شدیم. خشكسالی نشان داد مهار و استحصال جریان های سطحی در كشور ما باید در اولویت باشد و جایگاه مهم و نقش اساسی سدسازی در مدیریت آب كشور به نحو بارزتری مشخص شد. ایجاد سازه های آبی كه یكی از آنها ساختن سد است جریان های پایه رودخانه را در خود ایجاد می كند، سیلاب های بزرگ را در خود نگه می دارد و انرژی برقابی تولید می كند لذا باید رویكردمان به این بخش، رویكردی جدی باشد و همه تلاش مان این است كه سدها در مكان های مناسب تر با طراحی كاملتر و رعایت مسائل اجتماعی و زیست محیطی بیش از گذشته ساخته شوند.

● آقای دكتر بپردازیم به بحث های مدیریتی، شما بارها از مدیریت به هم پیوسته منابع آب صحبت كردید، آیا بالاخره این مدیریت مستقر شد؟

▪ ما بحث مدیریت به هم پیوسته منابع آب را به دقت و با قوت پیگیری می كنیم در این راستا سازه های جدید سازه هایی علمی تر، مؤثرتر و با كمترین خسارت خواهد بود. ما در این بحث رویكردمان این است كه كمیت آب همان كیفیت آب یا كیفیت آب همان كمیت آب است و این دو از هم قابل تفكیك نیستند پس برای هر دو تلاش خواهیم كرد و هر دو در جایگاه ویژه ای خواهند بود. بحث دوم بلكه در این رویكرد آب سطحی همان آب زیرزمین و آب زیرزمینی همان آب سطحی است و بحث سوم اینكه احداث سازه ها و بهره برداری از آنها در یك راستا است.

موضوع دیگر در بحث مدیریت به هم پیوسته منابع آب تسریع در اجرای طرح های فاضلاب است. پساب آب جدیدی تلقی می شود كه ما تاكنون آن را از دست داده ایم. از اول امسال پیش بینی و برنامه ریزی شده است كه ۵۰۰ میلیون مترمكعب پساب فاضلاب (به عنوان تخصیص منابع آب جدید) به بخش كشاورزی اختصاص یابد. همچنین سال آینده میزان استفاده از پساب به یك میلیارد مترمكعب باید برسد. این برنامه ها را به طور جدی در دستور كار داریم و در حال اجراست.

● امسال باز هم شاهد خشك شدن زاینده رود بودیم. چرا؟

▪ زاینده رود خشك نشده، ۲۵ تا ۴۵ مترمكعب آب زاینده رود در فاصله سد زاینده رود تا شهر اصفهان برای شرب و صنعت مصرف می شود و ۱۰ تا ۱۵ مترمكعب هدر می رود یا به زمین نفوذ می كند. در حال حاضر ما هیچ مصرف كننده ای بعد از اصفهان نداریم لذا تمهیدی اندیشیده ایم كه آب اضافی را از سد خارج نكنیم و در واقع آب كم شود تا بتوانیم آب شرب شهرهای یزد، كاشان و اصفهان را تأمین كنیم.

● در مورد سد سیوند اخیراً شایعاتی شنیده شده مبنی بر بالا رفتن میزان رطوبت در منطقه، آیا درست است؟

▪ پشت سد سیوند میزان آب ناچیزی ذخیره شده است. میزان بارش در منطقه امسال به یك سوم كاهش یافته است لذا امكان اینكه این اتفاق افتاده باشد ناچیز است ضمن اینكه دستگاه های رطوبت سنج در منطقه مشغول كار هستند و ما كاملاً شرایط را كنترل می كنیم.

● امسال چند طرح در بخش آب و فاضلاب كشور به بهره برداری خواهد رسید؟

▪ امسال حدود ۳۰ طرح آبی بزرگ شامل ۱۰سد بزرگ، سه طرح شبكه آبیاری و زهكشی، ۱۱ طرح فاضلاب و ۷ طرح بزرگ آبرسانی در كشور افتتاح می شود همچنین ۶۰ طرح بزرگ دیگر به بهره برداری خواهد رسید.

● به عنوان آخرین سؤال عملیات اجرایی چند سد امسال شروع می شود؟

▪ امسال عملیات اجرایی ۵ سد جدید در كشور شروع می شود. این سدها شامل سدهای كالپوش در شاهرود، سدهای هایقر و چشمه شاشق در استان فارس، بفرلجرد در خلخال و گاوی در استان ایلام است.

آتوسا دینیاریان