حدود ۵۰ هزار سد در طول چند دهه گذشته توسط انسان در کره زمین ساخته شده است. شاید به جرات بتوان گفت کمتر سازه انسانی را بتوان با این بناهای عظیم سیمانی از منظر کمیت و کیفیت مقایسه کرد که توانسته باشد اثراتی چنین بزرگ بر زیست بوم بر جای نهد. همان گونه که نویسنده رودهای خاموش نیز در فصل آغازین کتابش یادآوری کرده است، این حجم و جرم عظیم انسان ساز، سبب تغییر زاویه در محور زمین شده؛ رخدادی که به تنهایی کافی است تا شناسنامه اقلیمی سرزمین ها و سرنوشت آب شناختی (هیدرولوژیک) حوضه های آبخیز را تغییر دهد. اما افزون بر آن، احمد آل یاسین در همایش خشکسالی به یکی دیگر از عقوبت های سدسازی هم اشاره کرد؛ اینکه توقف آب و تشکیل دریاچه های مصنوعی در پشت دیواره های بتنی سدها توانسته است برای نخستین بار نرخ تبخیر سالانه را از سطح خشکی های زمین افزایش دهد. کافی است به یاد آوریم حجم آبی که هم اکنون در مخازن سدهای بزرگ جهان نگهداری می شود، پنج برابر حجم آب موجود در تمامی رودخانه های موجود در تمامی قاره های جهان است، یعنی بشر توانسته به مدد بهره مندی از دانش فنی خود بیش از ۱۰ هزار کیلومتر مکعب آب را متوقف و ذخیره سازد و طبیعی است توقف چنین حجم عظیمی از آب می تواند نرخ عمومی تبخیر را افزایش دهد. عاملی که اینک به عنوان یکی از مهم ترین مولفه های تشدید خشکسالی در کشورهای جهان، به ویژه ممالکی که در مناطق خشک واقع شده اند، از آن یاد می شود. به عنوان مثال برآورد شده که از دریاچه سد کرخه سالانه چیزی حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب آب (دو برابر گنجایش اسمی سد کرج) تبخیر می شود و به گفته فاطمه ظفرنژاد «مجموع سدهای ساخته شده بین ۵ تا ۱۰ میلیارد مترمکعب بر میزان تبخیر سالانه کشور می افزایند.»بنابراین یک پندارینه علمی در حال حاضر این است که اگر شمار و وخامت رخداد خشکسالی در کشور و بسیاری از نقاط دیگر جهان در حال افزایش است، یکی از دلایل آن را باید در فشارهای انسانی در بخش سدسازی جست وجو کرد، یعنی همان عاملی که قرار بوده به کمک ساخت آن، از شدت خشکسالی در کشور بکاهیم. خسارت بی سابقه ۱۳ میلیارد دلاری خشکسالی- فقط به بخش کشاورزی - در سال جاری، بهترین شاهد این مدعا در زیست محیط ایران است.

www.darvish۱۰۰.blogfa.com

محمد درویش