بحث خصوصی سازی از جمله مواردی است كه در سیستم برق كشور نیز مطرح شده است. واگذاری نیروگاه ها به بخش خصوصی یكی از اینها است. اما پیش از آن، ساختار برق كشور نیازمند تجدید بناست تا شرایط برای انجام بهتر امور تسهیل شود. ضمن آن كه برای مدیریت بهتر تولید، توزیع و انتقال نیز زمینه مناسبی را فراهم می سازد. برای انجام امور بخشی از این كار برعهده هیأت تنظیم بازار برق است. با دكتر محمدحسین جاویدی دبیر هیأت تنظیم بازار برق و استاد دانشگاه گفت وگویی در زمینه وظایف و برنامه های این هیأت انجام داده ایم كه در ادامه می خوانید.

● مدتی است كه بحث تجدید ساختار در سیستم برق كشور مطرح شده آیا این تجدید ساختار برعهده هیأت تنظیم بازار برق است؟

▪ بله، اگر قرار است كه تجدید ساختاری در سیستم برق كشور اتفاق بیفتد و تولیدكنندگان مختلفی بتوانند به صورت رقابتی در بازار شركت كرده و برقشان را عرضه كنند یكی از نكات مهمی كه زمینه مشاركت بخش خصوصی را فراهم می سازد و امنیت برای او ایجاد می كند عدالت است.

وقتی كه زمینه خصوصی سازی و گسترش مشاركت بخش خصوصی فراهم می شود یكی دیگر از نكاتی كه غیر از عدالت و جلوگیری از تبعیض مطرح می شود مقابله با انحصار و جلوگیری از افتادن قدرت دست یك فرد خاص است.

تقریباً تمام دنیا با توجه به این مسائل به یك جمع بندی رسیده اند كه هرجا تجدید ساختار صورت گیرد یك گروه مستقل كه دانش لازم را هم دارند تشكیل می شوند كه به آن «هیأت تنظیم بازار» می گویند كه این هیأت در جاهای مختلف دنیا شكل های مختلف و متفاوتی دارد.

● در ساختار برق ایران كه همه چیزش دولتی است تشكیل چنین هیأتی چه موضوعیتی دارد؟

▪ یكی از بحث هایی كه در زمینه تجدید ساختار مطرح می شود رفتن به سمت بخش خصوصی است. در سال های گذشته تلاش زیادی برای دعوت بخش خصوصی در زمینه سرمایه گذاری در صنعت برق صورت می گرفت كه چندان مورد استقبال واقع نمی شد، شاید یكی از دلایل اش این بود كه تجارت برق و كار برق اساساً كاری متفاوت است. بخش خصوصی باید از روند اجرای كار و خرید كالاها و خدماتش به قیمت مناسب اطمینان داشته باشد. در واقع هیأت تنظیم بازار برق شرایطی را فراهم می سازد كه هیچ تبعیضی بین بخش خصوصی و دولتی صورت نگیرد.

● آیااین مستلزم آن نیست كه بخش خصوصی فعال تر حضور داشته باشد؟

▪ این زمینه در حال فراهم شدن است. بعد از مطرح شدن اصل ۴۴ قانون اساسی و توجه به آن، تعدادی از نیروگاه های دولتی به فروش رفت. البته هنوز تعداد كمی به فروش رفته اما ظرفیت های مشخصی در اختیار بخش خصوصی قرار گرفته است. از طرفی، در حال حاضر بخش خصوصی چند نیروگاه احداث كرده كه می توان به نیروگاه فردوسی مشهد اشاره كرد. این نیروگاه با ظرفیت حدود ۹۰۰ مگاوات آماده بهره برداری است. در نهایت ۱۰ هزار مگاوات نیروگاه توسط بخش خصوصی فراهم شده كه ظرفیت قابل توجهی در كشور خواهد بود.

● وقتی قیمت برق یارانه ای محاسبه می شود بخش خصوصی چگونه وارد بازار شود؟

▪ هیأت تنظیم بازار برق مقررات را به نحوی تنظیم كرده كه بخش خصوصی و دولتی به طور یكسان از یارانه بهره مند خواهند شد. هیأت تنظیم بازار برق، برق را به قیمتی كه نیروگاه ها تعیین می كنند می خرد. در حال حاضر یارانه سوخت جداگانه پرداخت می شود. به عبارتی در سیستم حسابرسی نیروگاه ها قیمت سوخت واقعی حساب می شود نیروگاه ها هم بر مبنای شرایط تولیدی شان برق را در چارچوب مقررات به شكل محرمانه و رقابتی برای یك روز بعد پیشنهاد قیمت می دهند و در نهایت شركت مدیریت شبكه به تمام این پیشنهادها بدون رجوع به نام نیروگاه ها، از ارزان ترین پیشنهاد مرتب كرده و در نهایت نیروگاهی كه برق را ارزانتر از همه به فروش برساند، برنده پیشنهادات خواهد شد.

● با توجه به این موضوع كه برق را نمی توان ذخیره كرد، تكلیف تولید كنندگان چه می شود؟

▪ همیشه این مشكل وجود داشته، چرا كه به دلیل عدم ذخیره كردن برق تعدادی از نیروگاه ها از ساعت ۱۲ شب خاموش می شوند و تعدادی از نیروگاه ها تولیدشان به حداقل می رسد، در این مشكل هیچ تفاوتی بین بخش دولتی و خصوصی وجود ندارد.

اگر پیشنهاد بخش خصوصی حتی یك ریال ارزانتر از بخش دولتی باشد، این نیروگاه، نیروگاهی خواهد بود كه در آن ساعت های خاص تمام بار، كار خواهد كرد و بالطبع درآمد بیشتری خواهد داشت.

● تمام بار كار كردن برای چند ساعت خواهد بود؟

▪ ۲۴ ساعت كامل را پوشش می دهد.

● بعد از ۲۴ ساعت باید قیمت جدیدی گرفت؟

▪ نیروگاه ها هر روز برای سه روز بعد پیشنهاد می دهند، البته تا روز قبل امكان اصلاح پیشنهاد وجود دارد، به عبارت دیگر روز به روز پیشنهاد برای روز بعد ارائه می شود. ساعت ۹ صبح پیشنهادات بسته و تا ۱۲ ظهر برنامه كامپیوتری آماده می شود و مشخص خواهد شد كه از بین قیمت های پیشنهادی كدامیك پذیرفته شده است.

از ۱۲ امشب تا فرداشب مشخص خواهد شد كه در هر ساعت چه میزان مصرف خواهیم داشت. این امر با دقت كمتر از یك درصد خطا انجام خواهد شد. به خاطر محدودیت تولید در ساعات پیك مصرف در شب، مشكلاتی داریم و چون تقریباً همه نیروگاه ها ظرف چند ساعت برنده می شوند و می دانند كه به برق تولیدی آنها نیاز داریم، قیمت را بالا می دهند.

در این راستا هیأت تنظیم بازار برق نظارت مداومی دارد و قیمت ها را به گونه ای تنظیم می كند كه هم كسی ضرر نكند و سود معقول را ببرد و هم كسی نتواند با بازار بازی كند. این هیأت سقف قیمت تعیین كرده كه از آن قیمت مشخص به بالا كسی اجازه افزایش را نخواهد داشت. این سقف قیمت با سود معقول و متوسط هزینه تمام شده برق كشور تهیه شده است. این امر مرتباً نیاز به بازرسی دارد، چرا كه شكایت های مختلفی انجام می شود كه نیاز به رسیدگی وجود دارد، به همین منظور این هیأت دبیرخانه ای تأسیس كرده كه در آن دبیرخانه ضمن بازنگری و اصلاح مقررات و مانیتور كردن مقررات به رسیدگی شكایت افراد هم توجه می كند.

● تجدید ساختار در بازار برق از چه زمانی در دنیا شروع شد؟

▪ تجدید ساختار از دهه ۱۹۸۰ در آمریكای جنوبی، شیلی و آرژانتین آغاز شد. از آنجایی كه در این كشورها شركت های برق بسیار زیانده و با چالش مواجه شده بودند، دولت زمینه فروش نیروگاه ها را به بخش خصوصی فراهم كرد. وقتی بحث زمینه فروش مطرح شد، شركت های خصوصی اعلام كردند فقط در شرایطی حاضر هستند وارد خرید این سرمایه گذاری ها شوند كه امنیت داشته باشند تا در صورت تأسیس و ایجاد نیروگاه های جدید كسی غیر منصفانه مانع فعالیت آنها نشود. لذا بحثی مطرح شد كه هر كسی در قالب مقررات، نیروگاهی تأسیس كند، حق دسترسی آزاد به شبكه برق كشور را خواهد داشت. بر این اساس در آمریكای جنوبی شركت های دولتی و خصوصی در فرانسه، انگلستان و آمریكا درصدی از نیروگاه های برق شیلی را خریدند و از آنجا بحث رقابت و خصوصی سازی آغاز شد. بعد از این حركت نیروگاه های این كشورها ظرف سه سال به بهره وری بالای ۵۰ درصد رسیدند و این امر باعث ایجاد چنین حركتی در داخل كشور شد.

● چه زمانی این اتفاق در ایران افتاد؟

▪ مطالعات در این زمینه از سال ۷۶ به بعد در ایران آغاز شد و در سال ۸۱ به جمعبندی كامل رسید. در آن زمان در وزارت نیرو نهادی به نام نهاد تنظیم بازار برق تأسیس شده بود كه هدف آن جمعبندی مقررات و تدوین مقررات جدید بود، اما از اول آبان ۸۲ بازار برق راه اندازی شد و از این تاریخ به بعد كلیه نیروگاه ها حتی دولتی ها برق را به صورت رقابتی به فروش می رسانند. اما قبل از این تاریخ بر اساس جمعبندی میزان مصرف شركت توانیر كه مالك نیروگاه ها بود، مشخص می كرد كه چه نیروگاهی و در چه ساعتی استراتژی های بهره برداری را تدوین كند، همیشه تلاش بر این مبنا صورت می گرفت كه بهره برداری بهینه باشد، اما لزوماً این امر انجام نمی شد و آنها تعیین می كردند كه چه نیروگاهی چه میزان برق مصرف كند. انتقال، تولید و توزیع زیر یك مجموعه قرار داشت.

●در شكل جدید، وضعیت چگونه بود؟

▪ در وضعیت جدید مركز دیسپاچینگ دستور می دهد كه كدام نیروگاه در چه زمانی روشن و خاموش باشد و شبكه را بهره برداری كند. این مركز از شركت توانیر جدا شده است. اگر قرار باشد مركز كنترل و راهبری هم دست دولت باشد، احساس عدم امنیت برای بخش خصوصی و یا هر رقیبی به وجود می آید. در نهایت شركتی به نام مدیریت شبكه تأسیس شد. اساسنامه این شركت كاملاً غیرانتفاعی است یعنی هیچ گونه سودی نباید نصیب شركت شود.

هزینه های این شركت هم توسط معاملات برق تأمین خواهد شد. در شركت مدیریت شبكه دو بخش اساسی به نام معاونت راهبری شبكه (مركز دیسپاچینگ) و معاونت بازار برق تشكیل شد. معاونت بازار برق تمامی پیشنهادات ارائه شده را دریافت و انتخاب می كند و معاونت راهبری هم تمام این پیشنهادات مطرح شده را ارزیابی می كند تا قابلیت اجرایی آنها را مشخص كند.

● این شركت از چه سالی تأسیس شد؟

▪ شركت مدیریت شبكه از سال ۸۳ تأسیس شد و از همان زمان در آئین نامه برق ایران مقرر شده بود كه در تدوین و نظارت بر مقررات و اصلاح و گسترش بازار برق باید توسط هیأت مستقلی انجام شود تا بر مقررات نظارت كند. در آئین نامه خرید و فروش برق از این هیأت به عنوان هیأت تنظیم بازار برق نام برده اند. دوره این هیأت در اولین دوره تأسیس خود یكساله بود و تعداد اعضای آن ۵ نفر بودند دوره دوم نیز مانند دوره قبل یكساله بود و در نهایت جمعبندی به این شكل شد كه تعداد اعضا به ۷ نفر افزایش یابد و دوره یكساله نیز تبدیل به دو ساله شود.

● با توجه به نوپا بودن هیأت تنظیم بازار برق اساسی ترین مشكلات این هیأت چه مواردی است؟

▪ این هیأت با چالش های زیادی مواجه نیست چرا كه ما در خاورمیانه جزو اولین كشورهایی هستیم كه هیأت تنظیم بازار را تأسیس كرده ایم. البته تركیه به دلیل عضویت در اتحادیه اروپا و پیاده كردن مقررات تجهیز ساختار از برخی كشورهای مجاور نیز بهتر عمل كرده است اما كشورهای دیگر نظیر عراق و عربستان و... تا جایی كه ایران در مقررات ساختار پیشرفت كرده است نرسیده اند.

● بازار برق برای فروش خارجی هم تصمیم گیری می كند؟

▪ دقیقاً. این هیأت تا جایی كه قوانین و مقررات اجازه می دهد بر بحث ترانزیت، بورس برق و مبادله برق با خارج و داخل نظارت می كند.

در حقیقت برقی كه وارد كشور می شود توسط شركت ها به بازار فروخته خواهد شد و اگر برق هم صادر می شود از بازار خریداری شده است.

یكی از مهمترین اتفاقاتی كه باعث گسترش بازار برق ایران شد، فراهم شدن قراردادهای دوطرفه بود. در حال حاضر این امكان وجود دارد كه یك مصرف كننده به جای خرید برق از وزارت نیرو با یك تولیدكننده خصوصی یا غیرخصوصی صحبت كند و با یك نیروگاه قرارداد ببندد تا بتواند برق بخرد. این نیروگاه می تواند در هر جای كشور باشد و مقررات را براساس بازار وقت تنظیم كند. برای انتقال هم عددی به عنوان هزینه انتقال مشخص شده كه بسته به نوع مسافت و سیر انتقال، مونتاژ این هزینه متغیر خواهد بود و فقط هزینه های انتقال و ترانزیت و هزینه های تلفات را پرداخت می كنند. ضمن آن كه وزارت نیرو پشتیبانی هم می كند یعنی اگر بخش خصوصی كه هزینه اتصال را پرداخت كرده و به شبكه وصل شده با یك شركت كننده خصوصی قرارداد ببندد و این شركت، برق آن را تأمین كند ممكن است در ساعت هایی دچار مشكل شود. در این وضعیت وزارت نیرو كمك می كند تا آن شركت دچار خاموشی نشود و براساس مقررات خودش برق آنها را تأمین می كند.

● اگر قرار باشد تولیدكننده داخلی برق را به خارج از كشور بفروشد باید براساس قوانین داخلی این كار را انجام دهد؟

▪ بحث های متفاوتی در این موضوع مطرح می شود و آن این كه تولیدكننده ای كه برق را می فروشد سوخت را به چه قیمتی گرفته ولی در كل باید گفت بخش خصوصی حق دارد برق خود را در ایران تولید كند و با پرداخت هزینه های ترانزیت به خارج از كشور بفروشد. در حال حاضر سوخت به نرخ های معقول تر و منطقی تری لحاظ می شود. این امر چند هدف دارد. این كه نیروگاه ها به راندمان تولید و قیمت سوخت توجه كنند. در حال حاضر نیروگاهی كه پولی بابت سوخت می دهد كاملاً واقعی است و طبیعی است برقی كه تولید می كند گران خواهد بود. البته ما یارانه ای به آنها اختصاص می دهیم اما این یارانه متناسب با سوخت مصرفی نیست بلكه متناسب با برق تولیدی خواهد بود. به این معنا كه اگر نیروگاهی یك لیتر سوخت مصرف و چهار كیلو وات ساعت برق تولید می كند با نیروگاهی كه نیم لیتر سوخت مصرف و دو كیلو وات ساعت برق تولید می كند فرق خواهد داشت. یعنی نیروگاهی كه راندمان بالایی دارد تشویق خواهد شد این جزو مصوبات دولت است و در حقیقت هدف این است كه نیروگاه ها به سمت راندمان و بهره وری بالاتر حركت كنند.

سعی كردیم كه مقررات به نحوی تعیین شده باشد كه هیچ مغایرتی با مصوبات مجلس و شرایط اجتماعی مردم نداشته باشد و مردم در درازمدت منتفع شوند به این ترتیب كه علاوه بر بالارفتن بهره وری بخش خصوصی وارد كار می شود.

پیش بینی شده كه ۴۰ میلیارد دلار سرمایه گذاری در بخش برق لازم باشد. این امر تنها با حضور بخش خصوصی میسر خواهد شد. با آمدن بخش خصوصی و تشویق نیروگاه هایی با راندمان بالا به تدریج بهره وری افزایش خواهد یافت و قیمت های واقعی برق محملی برای مسئولان خواهد شد كه تصمیمات واقعی در این حوزه اتخاذ كنند.

تغییر فضای كاری تغییر تفكر ایجاد می كند كه این خود ایجاد فناوری جدید است.

● آیا به نظر شما تلفات برق در ایران بالا نیست؟

▪ در حال حاضر تلفات شبكه برق ایران به طور متوسط بالای ۱۶ تا ۱۷ درصد است كه علت آن ساختار توزیع، فرسودگی ، طراحی های نامناسب و غیر بهینه و استفاده از برق های غیرمجاز است. این رقم معادل درصد بالای ظرفیت تولید در كشور است. در تابستان سال گذشته ۳۵ هزار مگاوات مصرف برق داشتیم كه ۱۶ درصد این رقم یعنی بالای ۵ هزار مگاوات تلفات بوده است، كه معادل ۲ تا سه میلیارد دلار سرمایه گذاری را شامل شده است. كشور كره با اصلاح ساختار خود توانست تلفات را به ۵ درصد برساند. شركت های توزیع در گذشته نسبت به تلفات برق بی توجه بودند چون بودجه آنها از طریق دولت تأمین می شد اما از زمانی كه قانون استقلال شركت های توزیع در مجلس به تصویب رسیده و هیأت تنظیم بازار برق تشكیل شد روش به این صورت شد كه برق را در ورودی شركت های توزیع تحویل می دهیم و در همان ورودی مبلغ را دریافت می كنیم اما آنها در انتها مبلغ خود را از مصرف كنندگان دریافت می كنند. بنابراین اگر یك شركت توزیع ۲ هزار مگاوات برق بخرد و تلفاتش حدود ۱۰ درصد باشد از ۲۰ هزار مگاوات برق خریداری شده ۱۸ هزار مگاوات را به مصرف كننده می رساند و همین رقم پول خواهد گرفت و ۲ هزار مگاوات برق تلف می شود. البته آمار نشان داده كه تعداد زیادی از تلفات با سرمایه گذاری در مدت كوتاه قابل برگشت هستند. متوسط مصرف انرژی در ایران ۲‎/۵ تا سه برابر میانگین دنیا است. از طرف دیگر سیاست در همه دنیا این بود كه برق را در نیروگاه های بزرگ تولید و با خطوط انتقال به محل مصرف برسانند و در نهایت توسط شركت های توزیع پخش شود كه این مسیرهای طولانی باعث تلفات شده و احتیاج به سرمایه گذاری مجدد دارد. بعد از سال ها تجهیز ساختار، این جمعبندی در دنیا شد كه تولید پراكنده یا به عبارتی تولید در مقیاس كوچك انجام شود. به عبارتی دیگر در شركت ها و شهر ها بخش خصوصی نیروگاه كوچكی تأسیس كند این امر این حسن را دارد كه برق فقط همان منطقه را پوشش می دهد. بنابراین جدا از این كه كلی از تلفات شبكه می كاهد می توان به شكل حمایتی هم آنها را خرید. بحثی كه امروزه به آن توجه می شود تولید همزمان برق و حرارت است كه البته در ایران در مراحل ابتدایی قراردارد. نیروگاه های حرارتی در ایران حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد راندمان كاری دارند یعنی هر ۱۰۰ واحد انرژی ورودی ۶۵ درصدش به صورت گرما پرت می شود. نیروگاه گازی كه راندمان كاری ۲۵ تا ۳۰ درصد دارند و بیش از ۷۰ درصد انرژیشان هدر می رود. نیروگاه های سیكل تركیبی راندمان ۴۵ درصدی دارند. یعنی در كل ۵۰ تا ۷۰ درصد انرژی ما در هنگام تبدیل برق تلف می شود.

●راندمان نیروگاه های برقابی چگونه است؟

▪ راندمان نیروگاه های برقابی بالای ۹۵ درصد است. از زمانی كه بحث تولید پراكنده مطرح شده تولید همزمان برق و حرارت جای خود را بهتر باز كرده است. این تكنولوژی تحت عنوان CHP می تواند راندمان تولید را به بالای ۹۰ درصد برساند.

به این معنا كه بیشترین تلفاتی كه در نیروگاه ها داریم تلفات حرارتی است. برای جبران این كار اولین طرح در ایران به صورت آزمایشی قرار است با نیروگاه قدیمی مشهد با تعمیر گرمای حرم مطهر شروع شود.

● نحوه انتقال به چه شكل خواهد بود؟

▪ با لوله كشی معمولی صورت می گیرد. در جاهایی این امر جواب می دهد كه یك شهرك جدید در حال تأسیس باشد چراكه به راحتی می توان تولید همزمان برق را ایجاد كرد.

در خصوص نیروگاه آبی هم باید پتانسیل آبی وجود داشته باشد تا تأسیس نیروگاه میسر باشد. پیش بینی می شود در خوزستان حدود ۱۶ هزار مگاوات سقف ظرفیت نصب داشته باشیم. به نظر می رسد با سیاست هایی كه دولت دارد بتوانیم سهم قابل توجهی از برق كشور را از طریق نیروگاه آبی تهیه كنیم. چراكه نیروگاه آبی از نظر هزینه، سرمایه گذاری بالایی نیاز دارد اما بعد از راه اندازی ، هیچ هزینه مداومی نخواهد داشت.

سیدجواد سیدپور