نخستین كتاب هایی كه نقاشان بغداد به مصور ساختن آنها پرداختند،كتاب های علمی پیرامون مسایل پزشكی، ستاره شناسی و مكانیك بود.

با روی كار آمدن عباسیان (۱۳۳-۶۵۶ ه.ق) و حمایت ایرانیان، بغداد به عنوان نخستین مكتب نگارگری و تصویرگری كتب توسط خلفای عباسی مطرح گردید. در این دوران، نخستین نمونه های تصویرگری در كتب پس از اسلام، كه بیشتر جنبه علمی و فنی داشت به وجود آمد.

بغداد، پایتخت عباسیان، در میان دو تمدن بزرگ واقع شده بود: ایران در شرق و امپراتوری بیزانس در غرب. از آنجا كه اعراب فرهنگ تصویری قابل توجهی نداشتند، از آثار دو تمدننامبرده الهام گرفتند و آثاری خلق نمودند كه در عین دارا بودن وجوه مشترك با هنر ساسانی، مانوی و بیزانسی، نمودی اسلامی نیز داشت. در نگاره های این دوره، چین و شكن جامه ها و هاله نورانی اطراف سر از هنر بیزانسی مایه گرفته شده اند. همچنین اغلب تأثیرات ساسانی، شامل نحوه بازنماییحیوانات و نیز نقوشی نظیر نقش اناری، دو بال و بسیاری تزئینات دیگر می شوند كه غالباً از آثار فلزكاری و گچبری دوران ساسانی برداشت شده اند و تأثیرات هنر مانوی بیشتر در تذهیبات قرآنی مشاهده می شود.

از خصوصیات نگاره های این دوره آن است كه نقش ها و شكل جانوران و اشخاص قدری درشت تر ترسیم شده؛ اغلب كوتاه و پهن و اندام ها مشخص و صریح طرح شده است. در نگاره ها، رنگ زمینه یا اصلاً به چشم نمی خورد و یا بسیار اجمالی است. رنگ هایی كه در نگاره ها به كار رفته است معدود، اما تناسب آنها با یكدیگر بسیار دقیق و لطیف صورت گرفته است. این نگاره ها از صفحه جدا نیست و بخشی از متن به شمار می رود. جدای از مصورسازی آثار علمی و فنی، در اواخر دوران عباسی تصویرگری آثار ادبی نیز رونق گرفت كه مقامات حریری و كلیله و دمنه از جمله این آثار ارزشمند محسوب می شوند. چندین نسخه از كتاب مقامات حریری موجود است كه قدیمی ترین آن در كتابخانه ملی پاریس محفوظ است كه در سال ۶۱۹ ه.ق نگارش یافته. مهمترین نسخه كتاب مقامات حریری كه آن هم در كتابخانه ملی پاریس نگهداری می شود، در سال ۶۳۴ه.ق به دست یحیی بن محمود الواسطی نوشته شده است.

تصاویر عالی این كتاب و اشكال بزرگ آن كه نقاشی های دیواری به یاد می آورد، تصویر واقعی زندگی روزانه و حیات اجتماعی را نشان می دهد. در اینجا اعراب قرن سیزدهم در مسجد، مزرعه، صحرا، كتابخانه و هنگام برگذاری جشن و اعیاد مختلف دیده می شوند. در اینجا مبداء و آغاز بسیاری از رسوم نقاشی ایرانی دوره مغول و تیموری دیده می شود، مانند ترسیم چند ردیف تصاویر اشخاصی كه نزدیك به هم ایستاده اند و تصاویر اسب در حالات مختلف و ترسیم لباس با چند خط.

اثر شاخص دیگر كه به شیوه مكتب بغداد مصور شده است كتب كلیله ودمنه است. این اثر مجموعه ای از افسانه های هندی است كه توسط ابن مقفع به عربی برگردانده شد. یك نسخه عالی از این كتاب در كتابخانه ملی پاریس وجود دارد كه تاریخ آن در حدود سال ۶۲۸ه.ق است. تصاویر حیوانات در این كتاب به شیوه ساسانی است و رعایت طبیعت نیز در آن دیده می شود. اشكال حیوانات و مناظر طبیعی اشجار ونباتات به طور كلی حالت تزئینی خاصی را ایجاد كرده است. جدا از اهمیت مكتب نگارگری بغداد به عنوان نخستین سبك نگارگری اسلامی، این مكتب تنها مكتبی بود كه به پدیده های گذرا و نگرش های روانشناسی و اختلافات طبقاتی توجه داشت و از واقع گرایی نمایانی برخوردار بود. مكاتب بعدی نگارگری اسلامی به سمت و سویی دیگر سوق یافتند و كمتر به بیانی واقع گرایانه و اجتماعی نزدیك شدند.

*پایگاه اطلاع رسانی هنرهای اسلامی