آخرین روایت پرویز تناولی مجسمه‌ساز و پژوهشگر ۷۰ ساله ایرانی از قفل‌های ایران، تا یك ماه و نیم دیگر وارد بازار نشر می‌شود. تناولی كه ۳۳ سال پیش نسخه كم‌حجم‌تر و كوچك این كتاب را در واشنگتن به چاپ رسانده بود، این بار با افزودن تصاویر و توضیحاتی بیشتر قصد دارد آن را توسط نشر بن‌گاه چاپ كند.

● قفل‌ها، مجسمه‌های كوچك

موضوعات تاریخی، آیینی و اسطوره‌ای همواره از جمله علا‌یق پرویز تناولی به حساب می‌آیند. او كه سهم عمده‌ای در تاریخ مجسمه‌سازی مدرن ایران ایفا می‌كند، دایره‌المعارف متحركی است از دانسته‌هایی كه ردپای آنها را نمی‌توان در هیچ كتابخانه‌ای جست‌وجو كرد. درهای مشبك سقاخانه‌ها، طلسم‌ها و قفل‌ها و اشیای قدیمی، همواره از جمله علا‌یق این مجسمه‌ساز و پژوهشگر ایرانی به حساب آمده‌اند. او این روزها در حالی نسخه جامع كتاب <قفل‌های ایران> را برای چاپ آماده می‌كند كه پیش از این روایت خود از طلسم‌ها، سرمه‌دان‌ها و قالیچه‌های ایرانی را به خوانندگان فارسی‌زبان و غیرفارسی‌زبان پیشكش كرده است. تنها طی دو سال گذشته سه عنوان كتاب با محوریت همین موضوعات از وی منتشر شده است: آتلیه كبود (۱۳۸۴)، طلسم و گرافیك سنتی (۱۳۸۵، چاپ دوم: ۱۳۸۶) و سرمه‌دان (۱۳۸۶.) اما روایت این هنرمند پیشگام از قفل‌های ایران می‌تواند در نوع خود خواندنی و جذاب باشد چراكه او به <قفل> از نگاه خاص خود پرداخته است. وی درباره محتویات كتاب <قفل‌های ایران> می‌گوید: <در این كتاب ما شاهد قفل‌هایی از دوره ساسانی به بعد تا دوران قاجار هستیم. حدود ۷۰۰ عكس از قفل‌های مختلف با طرح‌ها و مكانیسم‌های مختلف در آن به چشم می‌خورد و فكر می‌كنم جامع‌ترین كتابی است كه تا به حال راجع به قفل نه در ایران كه در سطح جهان منتشر می‌شود.> ‌

نسخه انگلیسی این كتاب سال ۱۹۷۴ به انگلیسی تحت عنوان The locks from Iran از سوی یك ناشر آمریكایی در واشنگن منتشر شده بود و همان زمان بازتاب خوبی در روزنامه‌های مطرح آمریكا همچون واشنگتن‌پست و نیویورك‌تایمز پیدا كرد. تناولی طی ۳۳ سالی كه از انتشار نسخه انگلیسی این كتاب می‌گذرد، بخش‌های زیادی به آن كتاب افزوده و هم‌اكنون نسخه‌ای جامع‌تر از آن كتاب را به زبان فارسی آماده انتشار كرده است. نسخه انگلیسی <قفل‌های ایران> به گفته تناوی هم‌اكنون در بازار موجود نیست و نایاب است. با این حال اگر تناولی تنها با نگاه صرف گرد‌آوری كردن تعدادی قفل، سراغ این مجموعه می‌رفت شاید كار او ارزش چندانی نداشت، اهمیت این كار در آن است كه او با نگاه خاص خود سراغ این اشیای تاریخی رفته. وی در این باره می‌گوید: <من فكر می‌كنم ایران مهم‌ترین كشور قفل‌ساز در دنیاست. قفل‌های ایران هم جنبه آیینی داشته‌اند و هم آداب زیادی پشت سر آنها بود. از طرف دیگر به جهت محبوبیت مجسمه‌سازی در ایران، قفل‌سازی رشد كرده و قفل‌ها را می‌توان مجسمه‌های كوچكی دانست، مجسمه‌هایی كه در مقیاس كوچك ساخته شده‌اند.> به اعتقاد این مجسمه‌ساز، قفل‌های ایرانی دارای اشكال ویژه‌ای بوده و در میان آنها می‌توان اشكالی شبیه پرنده، گیاه، دیگ و ... مشاهده كرد. ‌

همین موارد است كه به زعم تناوی سبب شده قفل‌سازی در ایران اهمیت خاصی پیدا كند و توجهی ویژه به آن شود. ‌

تناولی به خاطر كتاب قفل‌های ایران یك بار هم مقابل دوربین یك مستندساز رفته است. او در سال ۱۳۵۵ در فیلم <قفل در ایران> كه در مورد تاریخچه قفل‌ها در ایران بود مقابل دوربین عباس حجت‌پناه قرار گرفت. فیلم <قفل در ایران> با بازی تناولی آن زمان توانست عنوان بهترین فیلم مستند تاریخ فرهنگ و هنر ایران را از جشنواره گلدن دابلین ایرلند دریافت كند، این فیلم تا به امروز یكی از مهم‌ترین منابع تصویری برای شناخت قفل‌های ایران در جهان به حساب می‌آید.

پرویز براتی