«ماركو گریگوریان» هنرمند پیشرو در عرصه نقاشی ایران، روز دوشنبه - پنجم شهریور - در ۸۲ سالگی، به ایست قلبی دچار شد و درگذشت.

ژانت لازاریان - هنرمند نقاش و مجموعه دار آثار هنری - در این باره گفت: حدود ۲۰ روز پیش محل اقامت «ماركو» مورد دستبرد سارقان قرار گرفت و خود وی نیز مضروب شد كه به خاطر ضربه به سر، بیماری قلبی و عوارض ناشی از این اتفاق، مدتی در بیمارستان بستری شده و تحت مراقبت ویژه قرار گرفت؛ تا آنكه هفته گذشته از بیمارستان مرخص شد، اما روز دوشنبه درگذشت.

وی افزود: پیكر «گریگوریان» روز گذشته در ارمنستان تشییع و در كنار بزرگان این كشور به خاك سپرده شد. ضمن آنكه مراسم بزرگداشتش روز ۱۵ شهریور ماه در موزه هنرهای معاصر تهران برگزار می شود.

بنا بر این گزارش، ماركو گریگوریان از حدود ۱۷ سال پیش، در پی مرگ تنها دخترش و تغییر و تأثیر روحی عمیقی كه در او ایجاد شد، به دعوت اتحادیه نقاشان شوروی، در شهرهای مسكو، لنینگراد و ایروان حضور و پس از آن، اقامتش در ارمنستان تا پایان عمر ادامه یافت.

گریگوریان سال ۱۳۰۴ در خانواده ای ارمنی در «كرو پوتكین» روسیه به دنیا آمد. در سال ۱۹۳۰ خانواده او به ایران و شهر تبریز، مهاجرت كردند. پدرش خیاط لباسهای ارتشی در روسیه بود، در ایران به دوزندگی پرداخت و ماركو در تهران به مدرسه ارامنه فرستاده شد. او تحصیلات ابتدایی و متوسطه اش را در شهرهای آبادان، اصفهان و تهران به پایان برد و نقاشی را در مدرسه كمال الملك آغاز كرد؛ سپس به ایتالیا و مدرسه هنرهای زیبای رم رفت.

وی نخستین نمایشگاه انفرادی اش را در سال ۱۳۳۰ در رم برگزار كرد، در سال ۱۳۳۳ دانش آموخته شد و به ایران بازگشت.

گفته می شود، آموخته های خود را از اكسپرسیونیسم ایتالیا با خود به ایران منتقل كرد و در بدو بازگشت به ایران به تعلیم هنرجویان پرداخت.

برخی از نقاشان مطرح معاصر از جمله شاگردان او در این سالها هستند. همچنین یك گالری تأسیس كرد كه آثار خود و برخی دیگر از نقاشان نوگرای ایران را به نمایش می گذاشت.

«گریگوریان» در ادامه فعالیتهایش به تحقیق و جست و جو درباره «نقاشی قهوه خانه ای» پرداخت.

به كوشش او نمایشگاهی از آثار دو نفر از مهمترین نقاشان زنده این مكتب «حسین قوللر آقاسی» و «محمد مدبر» در تهران برپاشد. ماركو همچنین با نوشتن مقالات و گردآوری آثار نقاشی قهوه خانه ای، توجه عمومی و مسؤولان را به این نوع هنر جلب كرد. در همین دوران مجموعه ای از اشیا و نقاشیهای قدیمی را گردآورد كه امروزه در موزه هنرهای خاور نزدیك، ارائه شده است.

«ماركو گریگوریان» نماینده غرفه ایران در بی ینال ونیز و همچنین داور بین المللی بی ینال ونیز در سال ۱۳۳۷ بود. نخستین بی ینال نقاشی تهران به كوشش وی، با همكاری اداره كل هنرهای زیبا، در سال ۱۳۳۷ برپا شد .این بی ینال با معرفی و نمایش آثار نقاشان نوگرای ایران، نقش مهمی در ادامه روند نقاشی معاصر ایران، ایفا كرد.

این هنرمند نقاش در سالهای بعد به خلق آثاری با استفاده از خاك و كاهگل روی آورد. او سالهای ۱۹۷۰- ۱۹۶۲ را در آمریكا گذراند و همچنان به كار با خاك و گل ادامه داد، به تدریس در دانشگاه پرداخت و آثارش را در چندین گالری و موزه به نمایش گذاشت.

در سال ۱۹۷۰ از سوی دانشكده هنرهای زیبا برای تدریس دعوت شد و به ایران بازگشت و به همراه هنرمندانی چون غلامحسین نامی، مرتضی ممیز و مسعود عربشاهی، گروه آزاد نقاشان و مجسمه سازان را تشكیل دادند.

آثار او در موزه های هنرهای مدرن نیویورك، موزه هنرهای معاصر تهران، موزه هنرهای معاصر كرمان، موزه ملی، موزه سردارآباد و موزه هنرهای مدرن ارمنستان، موزه پاراجانف و همچنین در مجموعه های شخصی نلسون راكفلر - شاهكارهای هنر مدرن، مجموعه بانك مركزی نیكوزیا - قبرس و مجموعه های شخصی دیگر نگهداری می شوند.

آخرین نمایشگاه وی سال ۲۰۰۴ با عرضه هنر سه نسل نقاش ایران در موزه ملی ارمنستان برپا شد.

● سخنان احصایی، حسینی راد و مجابی

«ماركو گریگوریان»، هنرمندی با سواد هنری بسیار بود كه به فرهنگ عامیانه مردم كشورش -ایران- توجه داشت.

سیدمحمد احصایی در پی درگذشت هنرمند نقاش پیشروی ایرانی با بیان این مطلب در گفت وگو با ایسنا، اظهار داشت: «گریگوریان» ازجمله هنرمندانی بود كه از سواد، انرژی و توانایی هنری بسیار بالایی برخوردار بود و جدای از آثار كاهگلی و آوانگاردش كه شتاب زیادی نیز داشتند و در آن به فرهنگ عامه مردم توجه كرده بود، هنرش اورژینال و منحصر به فرد بود.

وی اضافه كرد: با آنكه او هنرمندی ارمنی تبار بود، خاستگاه آثاری كه خلق می كرد، ریشه ایرانی داشت. احصایی، «ماركو گریگوریان» را جزو نخستین كسانی دانست كه به جمع آوری آثار قهوه خانه ای اقدام كرده اند. به زعم او، این امر، از نكات مهم و قابل توجهی است كه حكایت دارد «ماركو» هنرمندی بوده كه از سواد هنری بسیار بالایی برخوردار است كه تا این اندازه به فرهنگ عامیانه خود توجه دارد.

این هنرمند نقاش و گرافیست پیشكسوت عنوان كرد: «گریگوریان» بعد از بازگشایی دوباره مراكز دانشگاهی با اهالی هنر خداحافظی كرد و به آمریكا رفت و تمام مجموعه هایی را كه در این مدت جمع آوری كرده بود ،به موزه ایروان و ارمنستان اهدا كرد كه جای بسی تأسف دارد و همگی هنرمندان خواستار آن بودند كه این مجموعه در ایران باقی بماند.

وی اظهار داشت: گریگوریان در زمینه های دیگر هنر نیز فعال بود؛ به خاطر انرژی زیادی كه داشت همیشه در جهت اقدام برای كارهای چشمگیر پیشقدم بود؛ ازجمله آنكه جمع پنج نفری را كه متشكل از خودش، زنده یاد مرتضی ممیز، فرامرز پیل آرام، غلامحسین نامی و دریابیگی بود، ایجاد كرد؛ نوع نگاهی كه آنها عرضه و نمایشگاههایی كه برگزار می كردند، بسیار تأثیرگذار بود.

احصایی همچنین به مردم گرایی این هنرمند اشاره كرد و گفت: اثر معروف «نان سنگك و آب گوشت» او كه در یك سینی فلزی ماندگار شده است، نشان از مردمی بودن اوست و با آنكه بسیار جلوتر از زمان خود حركت می كرد، نگاهش به مردم بود.

رئیس پیشین مركز هنرهای تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز می گوید: طی دو سال گذشته قرار بود نمایشگاهی از دوره كاری او در موزه هنرهای معاصر تهران برگزار شود كه این فرصت پیش نیامد؛ خوب است كه در حال حاضر نمایشگاهی از آثار او با همكاری دولت ارمنستان در ایران برپا شود.

عبدالمجید حسینی راد اظهار داشت: «ماركو گریگوریان» از هنرمندان تأثیرگذار دهه های ۳۰ تا ۵۰ ایران به شمار می رفت كه با برپایی نمایشگاههای هنری متأثر از هنر پاپ آمریكا، توانست این تأثیر را بر هنر و هنرمندان ایرانی داشته باشد.

او تصریح كرد: «ماركو» از كسانی بود كه به برخی از مسائل سنتی هنر ایران توجه داشت، این امر را در آثارش كه به صورت پاپ آرت و با متریال خاك خلق می شد، می توان مشاهده كرد.

عضو هیأت علمی دانشگاه تهران اضافه كرد: «گریگوریان» حتی در آثاری با عناصر ساده و مردمی چون لوازم قهوه خا نه ای، تحت تأثیر نگاه پاپ آرت هم آثاری خلق كرده است.

اما جواد مجابی با اعلام اینكه از مدتها پیش به نقد و بررسی آثار «ماركو گریگوریان» پرداخته است و مجموعه ای شامل آثار این هنرمند و نقد و بررسی آنها را تا پایان سال جاری به چاپ خواهد رساند، درباره این هنرمند نقاش گفت: «ماركو» یكی از بزرگترین هنرمندان ارمنی تبار ایران است كه خدمات بزرگی را به فرهنگ این مرز و بوم كرده است.

وی ادامه داد: او برای اولین بار در سال ۱۳۳۷ بی ینال نقاشی را در ایران بنیاد نهاد و همچنین برای نخستین بار اهمیت نقاشی قهوه خانه ای را با ارائه نمایشگاهی در پاریس از این آثار به ایران و جهان معرفی كرد.

او تصریح كرد: گریگوریان اولین كسی بود كه برای پوشش آثار خود از كاه و گل استفاده كرد و آن را به عنوان رنگ به كار برد؛ تا دیگران هم این راه را ادامه دهند.

مجابی اضافه كرد: «گریگوریان» سنت را به خوبی می شناخت و از آن در پیشبرد هنر استفاده كرد. به كارگیری و توجه او به سنت نشان از دیدگاهها و افقهای تازه در هنرش دارد كه نه به معنای مهجور ماندن، كه به معنی فرا رفتن با آن است.