۷۱ درصد دنیای ما آب است. كره زمین، ۱۳۸۶ میلیون كیلومتر مكعب آب شور دارد. یعنی به اندازه ۹۶ درصد از كل حجم آب موجود در سطح آن. از ۴ درصد آب های باقیمانده، بیش از ۶۸ درصد، در یخ و یخچال های طبیعی است و به این ترتیب، منابع آب شیرین، مانند رودخانه ها و دریاچه ها، فقط ۹۳۱۰۰ كیلومترمكعب، یعنی یك قسمت از ۷۰۰ قسمت كل آب این كره را شامل می شود. آمارهای توزیع جهانی آب وقتی به آسیا می رسد، نشان می دهد كه ۷۰۰ میلیون نفر در آسیا و اقیانوسیه به آب سالم و پاك دسترسی ندارند. ایران نیز با قرار گرفتن در منطقه خشك و نیمه خشك، تنها یك درصد منابع آبی اش، شیرین است و بنابر آمارهای رسمی، ۹ میلیون نفراز ساكنانش به آب سالم دسترسی ندارند.

گزارش جهانی ۲۰۰۷ شاخص های توسعه جهان نشان می دهد، در حالی كه كاهش سالانه منابع داخلی آب شیرین، طی سال های ۱۹۸۷ تا ۲۰۰۲ میلادی در جهان به ۹ درصد رسیده، این رقم در ایران تا ۵۶‎/۷ درصد و معادل ۷۲‎/۹ میلیاردمتر مكعب كاهش داشته است. براساس جدیدترین گزارش بانك جهانی، كاهش سالانه منابع داخلی آب شیرین طی سال های ۱۹۸۷ تا ۲۰۰۲ میلادی در ایران حدود ۵‎/۵ برابر كشورهای ثروتمند، ۳‎/۷ برابر كشورهای فقیر و ۸‎/۹ برابر كشورهای با درآمد متوسط بوده است. از سوی دیگر كاهش سالانه منابع داخلی آب شیرین در ایران طی مدت یاد شده، ۸‎/۶ برابر انگلیس، ۳‎/۳ برابر آمریكا و ۲‎/۷ برابر ژاپن بوده است.این آمارها را نه به صورت نمودار دایره ای و ستونی، بلكه باید به شكل لیوانی آب دید كه چشمانی منتظر ته نشین شدن خاك آن است تا لب های خشكش را به آن نزدیك كند. به شكل یك شیر آب كه یك روستا در صف رسیدن به آن است.

آمارها را باید شبیه گالن های پلاستیكی آب دید كه هر روز كیلومترها بر دوش انسان هایی نحیف می روند و می آیند. این آمارها را دستكم باید از چشم افرادی دید كه هرگز در یك روز در تابستانی به معنی آب خنك نرسیده اند. این ارقام یعنی براساس آمارهای رسمی، برای ۹ میلیون نفر، تأمین ابتدایی ترین نیاز انسان، یك رؤیاست ... به ایران رسیده بودیم. این تصاویر هم متعلق به ایران است؛ جایی بیرون از شهرهای ما كه ۹ برابر بودن كاهش سالانه منابع داخلی آب شیرین را نسبت به كشورهایی با درآمد متوسط به خوبی لمس كرده است.

با این همه، هنوز دسترسی به آب سالم در ایران ۱۸‎/۳ درصد بیشتر از كشورهای آسیایی است. این رقم مقایسه ای را پرویز فتاح، وزیر نیرو، هنگامی كه از نخستین اجلاس سران آب كشورهای آسیا و اقیانوسیه در ژاپن برگشته بود، ارائه داد.

وزیری كه نخستین فرد مسئول در تأمین آب آشامیدنی سالم برای مردم است، هفته گذشته هنگام بازگشت از سفر، تحت تأثیر اقدامات ژاپنی ها در جهت پوشش آب آشامیدنی سالم به همه ۱۲۵ میلیون جمعیت شان قرار گرفته بود. او گفت: «كشور ژاپن با وجود قرارگیری بر روی صخره های آذرین و آتشفشانی به این جایگاه رسیده است.» او این بار جدی تر از همیشه برنامه های پوشش آب سالم برای همه مردم را مطرح ساخت و پیش بینی كرد ایران در صورت سرمایه گذاری سالانه ۶ میلیارددلاری از منابع داخلی و خارجی، ظرف ۷ سال بتواند تمام مشكلات آن را حل كند، در صورتی كه ادامه روند كنونی این زمان را به ۱۲ تا ۱۵ سال افزایش می دهد.

● شهرنشینانی كه آب آشامیدنی سالم ندارند

وزیر بهداشت كه متولی آموزش نحوه سالم سازی آب آشامیدنی در نقاطی است كه دسترسی به آب سالم ندارند و درمان مردم در صورت بیمار شدن براثر نوشیدن آب آلوده برعهده وزارتخانه او گذاشته شده، نگاه خوشبینانه تری به موضوع دارد. فاضل لنكرانی لیوان های پر از آب آشامیدنی سالم را می بیند و می گوید كه ۹۰ درصد جمعیت روستایی به آب آشامیدنی سالم دسترسی دارند و ۸۵‎/۳ درصد خانواده های روستایی از شبكه عمومی آب آشامیدنی برخوردار هستند.

شاید تصور كنیم شرایط روستایی است كه ایران را از لحاظ دسترسی به آب آشامیدنی سالم در جایگاه كنونی قرار داده است، چرا كه اگر تنها به آمارهای شهری استناد كنیم، میزان دسترسی به آب سالم در ایران به ۹۸‎/۳ درصد می رسد. در حالی كه متوسط دسترسی مردم شهرهای آسیا به آب سالم ۸۰ درصد است. اما با احتساب جمعیت بالای شهرنشینان ایران، تعداد افرادی كه در شهرها به آب آشامیدنی سالم دسترسی ندارند، قابل توجه است.به این ترتیب، دسترسی نداشتن جمعیت قابل توجهی از ایرانی ها به آب آشامیدنی سالم كه با احتساب ۱‎/۷ درصد (براساس آمارهای رسمی)، جمعیتی بیش از ۹ میلیون نفر را شامل می شود، شگفتی بزرگتری برایمان می آفریند.

البته این آمار نیز از سوی وزیر نیرو ارائه شده است: «در ایران ۱‎/۵ میلیون نفر در شهرها و ۷‎/۵ میلیون نفر در روستاها تحت پوشش شبكه آب بهداشتی قرار ندارند.»

پیامدهای نبود دسترسی به آب آشامیدنی سالم را از زبان مسئولان محلی كه به طور مستقیم درگیر ماجرا هستند، بهتر می توان شنید. تابستان امسال، زمانی كه آب آشامیدنی تعداد زیادی از روستاهای شهرستان مرزی پارس آباد مغان قطع شده بود و مردم آب مورد نیاز خود را از فروشندگان آب تهیه می كردند، مدیر شبكه بهداشت و درمان این منطقه به ایرنا گفت: «در صورت مرتفع نشدن این معضل بیماری های مختلفی در این مناطق شیوع پیدا خواهد كرد كه هزینه درمان آن به مراتب بیش از اعتبار مورد نیاز برای حل مشكل كنونی آب این روستاها خواهد بود.چنین هزینه هایی باید مسئولان بهداشت و درمان كشور را برآن دارد كه بدبینانه تر به موضوع نگاه كنند تا شاید با تأمین بودجه مورد نیاز برای پوشش كامل آب آشامیدنی سالم، تا ۷ سال دیگر مشكل بیماری های منتقله از طریق نوشیدن آب ناسالم را برطرف كنند.»

وبا، حصبه، اسهال خونی باسیلی، فلج اطفال، هپاتیت و ژیاردیازیس از جمله بیماری های منتقله به انسان از طریق آب هستند كه بیشتر از راه دستگاه گوارش و پوست وارد بدن انسان می شوند.

حتی در مناطقی كه امكان دسترسی به آب آشامیدنی سالم فراهم شده نیز ممكن است با بروز حوادث طبیعی یا آلودگی های صنعتی سلامت آب به مخاطره بیفتد. توفان گونو و سیل كه تابستان امسال به ۳ استان هرمزگان، سیستان و بلوچستان و كرمان آسیب رسانده بود، جدیدترین حادثه طبیعی است كه موجب عدم دسترسی ۵۰ درصد روستاهای منطقه به آب آشامیدنی سالم شد و احتمال ابتلا به وبا را افزایش داد.

حسینعلی شهریاری، عضو كمیسیون بهداشت مجلس كه نماینده مردم زاهدان نیز هست، آن زمان به فارس گفت: «به طور كلی زیرساخت آبرسانی در استان سیستان و بلوچستان از قبل از زمان وقوع سیل بسیار ضعیف و در رتبه آخر كشور قرار دارد. به همین علت در گذشته نیز در بسیاری از مناطق روستایی به علت خشكسالی و نبود آب سالم، آب آشامیدنی با تانكر منتقل می شد.»او همچنین هشدار داد كه وضعیت بهداشتی منطقه نگران كننده است و اگر مسئولان بهداشتی كشور به موقع خدمات لازم را به منطقه نرسانند باید منتظر اپیدمی بیماری های روده ای در منطقه باشیم.»

با این حال، در پایان فصل گرما، وزارت بهداشت اعلام كرد كه امسال هیچ موردی از بیماری وبا با منشأ داخلی نداشتیم و همه موارد مشاهده شده در شهرهای مرزی و متعلق به افرادی بود كه به كشورهای همسایه رفت و آمد داشته اند.

● آلودگی آب های سالم

دفع غیربهداشتی فاضلاب هاب شهری و صنعتی، سموم، كودهای شیمیایی، زباله، انواع آلاینده ها، عوامل بیمار ی زا، مواد معدنی و آلی مضر از تهدیدهای بزرگ بهداشت آب كشور به شمار می آید.

آلودگی هایی با منابع غیرطبیعی شاید خطرناك تر از آلودگی های طبیعی آب باشد و قسمت ناگوارتر ماجرا این است كه چنین آلودگی هایی معمولاً در مناطق اطراف قطب های صنعتی، یعنی جایی كه امكانات دسترسی به آب سالم فراهم شده به وجود می آید و موجب می شود كه این آلودگی ها هنگام جمع آوری آمارهای میزان دسترسی مردم به آب آشامیدنی سالم كمتر لحاظ یا حتی شناسایی شود.اوایل سال ۱۳۸۵ بود كه بر اثر مصرف آب آلوده ۱۲۰ رأس دام عشایر در منطقه ستوه در جنوب شهرستان شاهرود تلف شد. منشأ آلودگی آب این منطقه، فاضلاب یك معدن در این منطقه بود.چنین آلودگی هایی با ورود به شریان های اصلی آبرسانی از مهمترین تهدیدهای شبكه آبرسانی است. این آب ها با ورود به شبكه آب شرب یا سیستم آبیاری كشاورزی بیماری هایی را موجب می شود كه عمدتاً پنهان هستند؛ اتفاقی كه برای رودخانه كارون افتاد و شهر اهواز را متأثر كرد.

صغری رستمی، كارشناس محیط زیست و دبیر شورای پژوهشی اداره كل حفاظت محیط زیست استان خوزستان به میراث خبر گفت: «منبع تأمین آب ۷۰ درصد آب شرب مصرفی استان خوزستان، رودخانه آلوده كارون است كه در صورت ایجاد اختلال در سیستم تصفیه و پائین آمدن میزان كلر، این آلودگی مستقیماً به مردم منتقل می شود.»این كارشناس درباره منابع آلوده كننده آب رودخانه كارون توضیح داد: «آلودگی آب رودخانه كارون ناشی از ۳ منبع شهری، صنعتی و كشاورزی است. فاضلاب این منابع به رودخانه كارون تخلیه می شود و آن را بشدت آلوده می كند. این فاضلاب ها انواع میكروب های بیماری زا و عناصر سمی را به داخل رودخانه وارد می كند.»او درباره منابع آلوده كننده صنعتی گفت: «در بخش صنعتی نیز ما با ورود فاضلاب این واحدها به رودخانه مواجهیم. با این كه اداره كل محیط زیست استان در این باره فعالیت های خوبی انجام داده ولی برخی واحدهای قدیمی هنوز به دلیل مشكلات اعتباری و قدیمی بودن فرآیند، فاضلاب خود را مستقیماً به رودخانه وارد می كنند.»

● رؤیای توسعه هزاره

سال گذشته بود كه احمد المغربی، وزیر مسكن مصر، در برابر كمیته بهداشت مجلس مردم این كشور گفت كه منزل مسكونی اش در منطقه ابورواش واقع در استان جیزه به هیچ وجه آب آشامیدنی سالم و امكانات بهداشتی ندارد. هر چند بعد از آن، روزنامه مصری الیوم نوشت: «آقای وزیر در قاهره سكونت دارند و منزل مذكور، منزل خانوادگی اوست.» اما ظاهراً آقای وزیر شیوه ای اثرگذارتر از این برای جلب حساسیت نسبت به مشكل آب سراغ نداشت، چرا كه كشورش بیشترین درصد كاهش سالانه آب شیرین از منابع داخلی مربوط را به خود اختصاص داده بود.جهان امروز آب آشامیدنی آلوده را به عنوان بزرگترین مشكل خود می شناسد و سازمان ملل ۲۲ مارس سال ۲۰۰۵ (روز جهانی آب) را شروع یك دهه جدید بین المللی برای فعالیت در بخش آب اعلام كرده است. دهه ای كه اكنون در آن به سر می بریم «دهه آب» نامگذاری شده و شعار «آب برای زندگی» را برگزیده است.براساس گزارش سال ۲۰۰۶ برنامه توسعه سازمان ملل متحد بیش از دومیلیارد و ۶۰۰ میلیون نفر در سراسر جهان از دسترسی به شبكه های بهداشتی و یك میلیارد و یك میلیون نفر از دسترسی به آب آشامیدنی سالم محرومند. همچنین سالیانه در دنیا یك میلیون و ۸۰۰ هزار كودك قربانی آب آشامیدنی آلوده می شوند.

این گزارش نشان می دهد وضع بهداشتی آب آشامیدنی جهان در مقایسه با سال های پیش هیچ بهبودی نیافته است.برنامه توسعه هزاره سازمان ملل نیز یكی از اهداف خود را دسترسی عمومی به آب آشامیدنی سالم عنوان كرده است. براساس محاسبات این برنامه كه ایران نیز یكی از متعهدان آن است، باید نسبت افرادی كه به آب آشامیدنی سالم دسترسی ندارند تا سال ۲۰۱۵ به نصف كاهش یابد.برنامه ریزان جهانی با توجه به این كه حدود ۲‎/۴ میلیارد نفر از بهداشت كافی و حدود ۱‎/۲ میلیارد نفر از منابع آب سالم محروم هستند، خاطرنشان كرده اند كه نواحی روستایی بیشتر از مناطق در زمینه دسترسی به آب سالم در حال پیشرفت هستند، اما در نواحی شهری این حركت عموماً منفی است. به علاوه چنانچه به سرعت اقداماتی تعیین كننده انجام نشود كشورهای بسیاری با كمبود شدید آب مواجه خواهند شد.

ایران در حالی باید پا به پای اهداف توسعه هزاره پیش برود و میزان افراد خارج از پوشش آب آشامیدنی سالم را تا سال ۲۰۱۵ به ۴‎/۵ میلیون نفر در كل كشور كاهش دهد كه در همسایگی غربی اش، ۷۰ درصد مردم یك كشور از دسترسی به آب آشامیدنی سالم محروم اند. براساس گزارشی كه سازمان یونیسف امسال اعلام كرد، با آغاز فصل شیوع وبا، میزان ابتلا به این بیماری در بین كودكان عراقی به ۷۹ درصد رسید.

برنامه توسعه هزاره، هر چند چشم اندازی زیبا به نظر می رسد، اما به زبان مردم فقیر دنیا، بهتر است آن را رؤیای توسعه هزاره ترجمه كرد؛ تا رسیدن به این چشم انداز ناسالم بودن مایه حیات، جان بسیاری از افراد تحت پوشش توسعه هزاره را می گیرد و آنها كه باید تا برنامه توسعه هزاره ای دیگر، برای رسیدن نوبتشان منتظر بمانند.

مهین درویش