آب همواره یك ضرورت انكارناپذیر برای توسعه اجتماعی – اقتصادی و بقای اكوسامانه‌های حیاتی در سطح كره زمین بوده است.

از دیر باز تاكنون همواره تمدن‌ها و شهرها در نزدیكی آب شكل گرفته اند، هر كجا كه آب نبوده حیاتی هم وجود نداشته و انسان‌ها همواره به‌دنبال آب در حركت بوده‌اند.

اما متأسفانه ما كمتر به واقعیت‌های آب توجه كرده ایم، واقعیت‌هایی كه ما را به تعجب وا می‌دارد. امروزه می‌دانیم كه بیش از دو سوم سطح كره خاكی ما را آب فرا گرفته است اما به ارزش آب شیرین زمانی پی خواهیم برد كه بدانیم از این همه آب موجود در جهان تنها حدود ۵/۲ درصد آن را آب شیرین تشكیل داده است و از این مقدار هم حدود ۷۰ درصد آن به صورت یخ در قطب شمال و جنوب یا به صورت آب‌های زیر زمینی عمیق با عمق بیش از ۲۰۰۰ متر می باشد كه برای ما غیرقابل دسترسی است.

در مجموع می‌توان گفت از كل آبهای موجود در كره زمین كمتر از یك درصد آن به صورت آب شیرین قابل دسترس برای بشر و موجودات زنده در رودخانه‌ها و دریاچه‌های آب شیرین جاری است یا آب‌های زیر زمینی كم عمق را تشكیل داده است.بر طبق گزارش سازمان یونسكو اگر همه آبهای موجود در جهان را یك گالن فرض كنیم كل آب شیرین را باید به اندازه یك قاشق چای خوری در نظر گرفت.

مقدار كل آب موجود در جهان همواره ثابت است و تنها شكل آن تغییر می‌كند، به صورت‌های بخار، یخ و آب تبدیل می‌شود و از هیچ جای دیگر چیزی به آن اضافه یا كم نمی‌شود و این در حالی است كه تقاضای آب با نرخ بسیار زیادی هر روز در حال افزایش است.

امروزه رشد جمعیت و توسعه اقتصادی سبب افزایش استفاده از آب های سطحی و زیر زمینی به منظور تأمین مصارف شهری، صنعتی و كشاورزی شده و این مسئله فشار زیادی را بر منابع آب وارد آورده و پیامد آن مشكلات بی‌شماری از قبیل افزایش تقاضا، كاهش عرضه، خشكسالی‌ها، سیل‌ها، آلودگی منابع آب و... فراروی انسان عصر حاضر قرار گرفته است كه هر روز بر بحران آب بیشتر دامن می‌زنند.

بر طبق پیش‌بینی‌های یونسكو جمعیت جهان كه از ۵/۲ میلیارد نفر در سال ۱۹۵۰ با نرخ رشد ۱۵۰ درصدی به ۶ میلیارد نفر در سال ۲۰۰۰ رسید، تا سال ۲۰۳۰ به ۱/۸ میلیارد نفر می‌رسد و پس از آن در سال۲۰۵۰ از مرز ۳/۹ میلیارد نفر هم خواهد گذشت و مسلماً این جمعیت آب و غذای بیشتری طلب خواهند كرد.

گفته می‌شود كه غذای مورد نیاز مردم جهان در سال ۲۰۳۰، ۵۵ درصد بیشتر از مقدار غذای لازم برای مردم جهان در سال ۲۰۰۰ خواهد بود و با توجه به وابستگی شدید منابع تأمین غذا به منابع آب، تقاضای بخش كشاورزی برای آب چندین برابر افزایش خواهد یافت كه این خود فشار بیشتری را بر منابع محدود آب شیرین وارد خواهد كرد.

علاوه بر بخش كشاورزی در آینده نیاز به آب بیشتر به منظور تأمین بهداشت، تأمین آب شرب شهری و مصارف صنعتی محتمل به‌نظر می رسد.در حال حاضر یكی از مسائل تهدید‌كننده منابع آب آلودگی‌های ناشی از كارهای انسان است و درصورت عدم كنترل و مدیریت مناسب آلودگی‌ها، در آینده نه چندان دور شاهد از دست رفتن بخشی از منابع آب سطحی و زیرزمینی و غیرقابل استفاده شدن آنها برای همیشه خواهیم بود كه با توجه به مقدار بسیار كم منابع آب شیرین می‌توان به اهمیت این موضوع پی برد.

بر طبق دسته بندی یونسكو اگر سرانه آب تجدید پذیر به ازای هر نفر در سال به كمتر از ۱۷۵۰ متر مكعب برسد آن منطقه به بحران آب دچار خواهد شد. در كشور ما این مقدار از ۷۰۰۰ در دهه ۴۰ به حدود ۲۰۰۰ در سال‌های اخیر رسیده است و پیش‌بینی می‌شود كه درصورت عدم مدیریت صحیح آب این مقدار در سال ۲۰۵۰ به حد تنش آبی برسد و مشكلات شدیدی را برای كشور ایجاد كند.

در حال حاضر در برخی از كشورهای آفریقایی و آسیای میانه و آسیای شرقی شرایط تنش آبی حاكم است. در این كشورها بیش از ۱/۱ میلیارد نفر تنها روزانه ۲۰ تا ۵۰ لیتر آب آشامیدنی سالم در اختیار دارند و در همین مناطق از جهان روزانه بیش از ۳۰۰۰ كودك در اثر بیماری‌های ناشی از آب آلوده و فقدان بهداشت جان خود را از دست می‌دهند.

مردم در این كشورها آب سالم را با قیمت‌های بسیار زیاد از فروشندگان آب خیابانی خریداری می‌كنند. خانواده‌هایی كه توانایی خرید آب سالم را ندارند، زنان و كودكان ساعت‌ها وقت خود را در روز صرف آوردن یك ظرف ۲۰ لیتری آب از رودخانه‌ها در فواصل دوردست می‌كنند.

بر طبق پیش‌بینی‌های یونسكو تا سال ۲۰۲۵ بیش از ۸/۱ میلیارد نفر از مردم جهان در كشورهایی خواهند زیست كه دچار بحران آب می‌باشند و در همان زمان از هر ۳ نفر مردم جهان۲ نفر شرایط تنش آبی را احساس خواهند كرد.

این در حالی است كه اگرچه راندمان آب كه در جهان بیش از ۵۰درصد است اما در كشورهایی كه در حال حاضر با تنش آبی دست و پنجه نرم می‌كنند این مقدار كمتر از ۲۵ درصد است یا سهم آب شیرین در كشاورزی كه به‌طور متوسط در جهان ۷۰ درصد از كل آب مصرفی می‌باشد در این مناطق بیش از ۸۵ درصد است.

در ضمن آلوده‌ترین رودخانه‌های جهان در همین منطقه تنش ( آسیای میانه، آسیای جنوب غربی و شمال آفریقا ) قرار دارند و بیش از ۹۰ درصد جمعیت جهان در همین منطقه تنش آبی در حوضه‌های آبریز مشترك زندگی می‌كنند. ناگزیر در آینده رقابت شدیدی بین مصرف‌كنندگان بر سر منابع محدود آب رخ خواهد داد كه حتی می‌تواند به جنگ‌های آب منتهی شود.

در چنین شرایطی به‌نظر می‌رسد كه باید بر ضرورت استفاده كارآمد و صحیح از منابع آب تأكید كرد و با به كارگیری مدیریت به هم پیوسته منابع آب IWRM و مدیریت تقاضا و آموزش الگوهای صحیح مصرف، ضرورت صرفه جویی در مصرف آب و جلوگیری از آلودگی‌ها و كاهش آلاینده‌های زیست‌محیطی، آب این مایع حیات را حفاظت كرده و این امانت را سالم و پاك به دست آیندگان سپرد.

فرزاد حسینی